Αραβική τέχνη
Συνήθως βολευόμαστε μέσα στην πλαστή άγνοιά μας. Τι πιο αβασάνιστο από το να βάζουμε παρωπίδες γύρω από θέματα που αφορούν άλλους πολιτισμούς, άλλες θρησκείες. Εχοντας μεγαλώσει και γαλουχηθεί μ’ έναν αμιγώς δυτικοτραφή τρόπο ζωής, πόση απήχηση θα μπορούσε να ’χει μέσα μας ο τρόπος έκφρασης και σκέψης ενός Αραβα ποιητή, συγγαφέα, διανοητή; Μάλλον μικρή. Η εννοιολογική κατηγορία «ο άλλος» στη δυτική σκέψη, όπου υπάρχει σαφώς απαξίωση (το περιγράφει με σαφήνεια ο εκλιπών Παλαιστίνιος διανοητής Εντουαρντ Σαΐντ στο Orientalism) μας ακολουθεί πολλές δεκαετίες τώρα. Και παρότι οι Ελληνες διαθέτουμε ανατολίτικες καταβολές, δεν δείχνουμε τον παραμικρό ζήλο για τον πολιτισμό των «άλλων». Κι αν είναι να διαλέξουμε ανάμεσα σε δύο βιβλία διαφορετικής πολιτιστικής αντίληψης, μάλλον στα τυφλά σχεδόν θα απλώσουμε το χέρι προς τον δυτικό συγγραφέα: Ισως γιατί πολλές φορές θέλουμε κάποιον να επιβεβαιώνει τα αισθήματα, τις θέσεις και τη δυτική συλλογιστική. Δεκανίκια, με άλλα λόγια…
Αυτός είναι ο κανόνας. Αλλά ο κανόνας υπάρχει για να παραβιάζεται. Κι είναι αλήθεια ότι σήμερα πια θεωρείται μόδα ο εναγκαλισμός με οτιδήποτε αραβικό και μουσουλμανικό.Πολλοί μάλιστα επιλέγουν να το κάνουν επιδεικτικά. Οι διανοητές της Δύσης θεωρούν υποχρέωσή τους να προσεγγίζουν με το ανάλογο ηθικοπλαστικό ύφος συγγραφείς, ποιητές, σκηνοθέτες και ηθοποιούς που η πατρίδα τους ανήκει στη μυθική Ανατολή. Οι εφημερίδες δεν φείδονται αρθρογραφίας που στόχο έχει την προβολή σημαντικών αραβικών προσωπικοτήτων. Ο κινηματογράφος σηκώνει παντιέρα κάθε φορά που ένας εκπρόσωπος του μουσουλμανικού κόσμου παρουσιάζει κάτι ξεχωριστό. («Οι Χαρταετοί πάνω από την Πόλη», το μπεστ σέλερ του Αφγανού Καλέντ Χοσεϊνί, που έγινε επιτυχημένη ταινία.) Σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η διοργάνωση φεστιβάλ αφιερωμένων στην αραβική τέχνη και στον πολιτισμό τείνει να εξελιχθεί σε κανόνα, σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι έχοντες αιχμηρή γλώσσα διερωτώνται: Μα επιτέλους, τι άλλο θα κάνουν για να σκεπάσουν τις ενοχές των παππούδων τους; Πέρυσι τον Απρίλιο, ένα από τα σημαντικότερα κοσμικά γεγονότα στο Λονδίνο ήταν η δημοπρασία του οίκου Κρίστις, αφιερωμένη στην ισλαμική καλλιτεχνική παράδοση. Μια εκδήλωση που κορυφώθηκε με την παρουσίαση σπάνιου χειρόγραφου αποσπάσματος από το Κοράνι, το οποίο βρέθηκε στην περιοχή της αρχαίας Μεσοποταμίας. Αλλά και φέτος, το φεστιβάλ βιβλίου στη μυθική Αλάμπρα, στη Γρανάδα της Ισπανίας, ήταν αφιερωμένο στους Αραβες συγγραφείς, όπου η σύζευξη δυτικού και ανατολικού πολιτισμού έμοιαζε να έχει προδιαγεγραμμένη πορεία, ενώ προφανής έγινε η δυνατότητα ανατροπής στερεοτύπων και ξεπερασμένων ιδεοληψιών.
Ο καθημερινός άνθρωπος γνωρίζει λίγα για την ιστορία του αραβικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας. Γνωρίζει λίγα για το γεγονός ότι οι Αραβες υπήρξαν πρωτοπόροι στις επιστήμες και ότι είχαν ιδιαίτερη αδυναμία στους αρχαίους Ελληνες φιλοσόφους. Προ ημερών έφτασαν στο γραφείο δύο βιβλία της πανεπιστημιακού Ελένης Κονδύλη – Μπασούκου. Το ένα είχε τον τίτλο «Αραβικός πολιτισμός» και το άλλο «Εισαγωγή στη λογοτεχνία των Αράβων» (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα). Κι έτσι όπως ξεφύλλισα βιαστικά και γεμάτη περιέργεια το πρώτο βιβλίο, εντυπωσιάστηκα από ένα σκίτσο, όπου ο Αριστοτέλης ντυμένος αραβικά διδάσκει νεαρούς Αραβες. «Στην πραγματικότητα έχουμε κληρονομήσει τη γραμματεία ενός μόνο λαού, των Ελλήνων, κι αυτό οφείλεται στο ενδιαφέρον που επέδειξε ο χαλίφης Αλ Μααμούν, που ξόδεψε πολλά λεφτά και χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες πολλών λογίων για να τη μεταφράσει στα αραβικά», σημειώνει ο Ιμπν Χαλντούν, φημισμένος Αραβας ιστοριογράφος και ιστορικός από την Τυνησία, πρόδρομος της μοντέρνας ιστοριογραφίας και πολιτικής οικονομίας (1332–1406).
Η Ελένη Κονδύλη, αναπληρώτρια καθηγήτρια στη Φιλοσοφική Αθηνών –διδάσκει αραβικό πολιτισμό και λογοτεχνία–, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο αραβικό μεταφραστικό κίνημα, το οποίο προσέφερε στην αραβική γλώσσα πολλά έργα από διαφορετικούς γλωσσικούς ορίζοντες και γνωστικά αντικείμενα. Ανάμεσά τους, σημειώνει η κ. Κονδύλη, σπουδαία θέση κατείχαν τα έργα που προέρχονταν από την ελληνική πολιτιστική σφαίρα. Το φαινόμενο των μεταφράσεων των ελληνικών έργων ερμηνεύεται εν μέρει ως συνέχεια της ελληνικότητας της Εγγύς Ανατολής. Αλλά ξεχωριστό ρόλο έχει διαδραματίσει η Ισπανία και ειδικότερα η Ανδαλουσία, η οποία προσέφερε στη Δύση, παραμονές της Αναγέννησης, αραβικά κείμενα που είχαν μεταφραστεί στην Ανατολή από άλλες γλωσσικές και πολιτιστικές σφαίρες και που αυτή τη φορά μεταφράζονταν στα λατινικά…
Από τον «Αραβικό πολιτισμό» επέλεξα να σταθώ βιαστικά στις αναφορές στο Κοράνι και στον Μωάμεθ. Διαστροφή δυτική, θα πείτε. Αλλά έχω μείνει ως συνήθως άφωνη με την είδηση πως νεαρός Αφγανός φοιτητής απειλείται με την ποινή του θανάτου γιατί έγραψε στο Διαδίκτυο ότι ο Μωάμεθ είναι… μισογύνης! Πολλές φορές αυτές οι εμμονές των μουσουλμάνων και των Αράβων γενικότερα γύρω από την ερμηνεία του Θείου δημιουργούν δυσάρεστους, ιστορικούς συνειρμούς καθώς ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος. Οι διαπροσωπικές σχέσεις, γράφει η συγγραφέας, έχουν να κάνουν με ένα είδος θεωρητικού εκκρεμούς: Αρσενικό – θηλυκό, δυνατό – δυναμικό, δυνατό – ασθενές, φανερό – κρυφό. Η κωδικοποίηση του σώματος έχει ιδιαίτερη θέση στον μουσουλμανικό κόσμο. Το φιλί, για παράδειγμα: Δημοσιογράφος του γαλλικού περιοδικού Marie Claire ρωτάει ένα ζευγάρι μουσουλμάνων πότε φιλήθηκαν για τελευταία φορά. Είναι ο Μιλούντ και η Ντζαζιά, 30 και 21 χρόνων αντιστοίχως. Η απάντηση: Εχουμε να φιληθούμε εδώ κι ένα μήνα για δύο λόγους, λέει η Ντζαζιά. Πρώτον, έχουμε τσακωθεί για κάτι και, δεύτερον, είμαστε πιστοί μουσουλμάνοι. Σπάνια φιλιόμαστε εκτός σεξουαλικής πράξης, γιατί η θρησκεία μας επιβάλλει για το φιλί τους ίδιους κανόνες με τη σεξουαλική επαφή. Επειτα από κάθε φιλί και οι δύο κάνουμε λουτρό, επιτόπια νηπτική ιεροτελεστία και προσευχή. Ετσι το σκεφτόμαστε δύο φορές αντί για μία πριν το κάνουμε… Για μένα, λέει ο Μιλούντ, αυτό είναι πραγματικός καταναγκασμός, θα ήθελα καμιά φορά να λησμονούσα τους νόμους… αλλά είμαι πιστός…
Ως προς την ενδυμασία της γυναίκας, η αλήθεια είναι ότι ο Μωάμεθ υπήρξε αυστηρός. «Ω εσύ ο Προφήτης! Να πεις στις συζύγους σου, στις θυγατέρες σου και στις γυναίκες των πιστών ότι πρέπει να ρίχνουν πάνω τους όταν κυκλοφορούν γκαλαμπίες (που καλύπτουν από το κεφάλι μέχρι τα πόδια), τούτο είναι πιο κατάλληλο για να αναγνωρίζονται (ως αγνές πιστές) και να μην ενοχλούνται. Ο Αλλάχ είναι Πολυεύσπλαχνος, Πανοικτίρμων. (Κοράνι 33, 59). Ως προς την πολυγαμία, ο μουσουλμάνος μπορεί να παντρεύεται πέραν της μιας, εφόσον υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενώ παντού στο Κοράνι επισημαίνεται η ανωτερότητα του άνδρα… «Οι άνδρες, δε, υπερέχουν ένα βαθμό πιο πολύ». (Κοράνι 2, 228).
Οι δύο αποσπασματικές αναφορές είναι απλώς παρονυχίδα στον ποταμό των σελίδων των βιβλίων. Απλώς είναι λίγο… γαργαλιστικά, εξ ου και η επιλογή. Πάντως και τα δυο είναι για δυνατούς αναγνώστες, που αντέχουν να παρακολουθήσουν τη θρησκευτική, πολιτική και κοινωνική ζωή των Αράβων μέσα από τους αιώνες, σε εποχές που μεγαλούργησαν και σε εποχές που ατόνησαν αισθητά. Δύο βιβλία, τα οποία ενδεχομένως να απαντούν στο ερώτημα πολλών δυτικών διανοούμενων που διακρίνουν μια τάση αναγέννησης του αραβικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας για να ξαναδιατυπωθούν σκέψεις σαν αυτή του Χαλίλ Γκιμπράν: Η ζωή κι ό,τι ζει συλλαμβάνεται στην αχλύ κι όχι στον κρύσταλλο. Και ποιος ξέρει αν ο κρύσταλλος δεν είναι η αχλύ σε αποσύνθεση;
ριτς
ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΣΧΟΛΙΑ