Στην πόρτα της Πολιτείας οι λύκοι, οι λύκοι, έλεγε ο Κωστής Παλαμάς

Προσωπα( Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 31-10-2010)

Της Pιτσας Mασουρα

Θέλω, αφελώς, να πιστεύω ότι δεν ακροπατούμε στο χείλος του γκρεμού. Οτι δεν έχουμε εξαντλήσει το μέγιστο της συλλογικής μας ευθύνης απέναντι στον υπαρκτό κίνδυνο. Οτι κρατάμε απόθεμα για να το χρησιμοποιήσουμε την ύστατη ώρα. Οτι, αν οι συνθήκες το επιβάλλουν, θα απελευθερώσουμε εκατομμύρια σωματιδίων θάρρους και σθένους και θα ορθοποδήσουμε. Η πορεία του ελληνισμού δείχνει ότι τις περισσότερες φορές χρειάστηκε να υπάρξει το ελατήριο της εγρήγορσης για να ξεπεράσουμε τους λιλιπούτειους εαυτούς και τα συνηθισμένα όριά μας. Κατά καιρούς το έχουμε πετύχει, ακόμη κι αν έχει προηγηθεί μια συγκλονιστική περίοδος εσωτερικής διχόνοιας και μοχθηρίας, ακόμη κι αν έχουμε ζήσει σε περιβάλλον δυστοπικής κοινωνικής φαντασίας. Θα το πετύχουμε και τώρα;

Βενιαμίν Φραγκλίνος

Οι απαντήσεις δεν εξυπακούονται. Έχουμε όμως ένα περίεργο ιστορικό, ένα κουσούρι, συνδεδεμένο με τα χαρακτηριστικά της φυλής και τον γενετικό μας κώδικα. Μόλις αγγίζουμε την κορυφή των δυνατοτήτων μας, αδρανοποιούμαστε, ξεχνάμε τον αγώνα, την απώλεια, τον νεκρό, τον πόνο, τη σκιά, τα πάντα. Γινόμαστε ξανά ανθρωπάκια, τρέχουμε πίσω από πολιτικούς νάνους, αγωνιούμε για τις μικρές μας ανάγκες, τα ασήμαντα θέλω μας, εξαντλούμαστε σε διενέξεις. Άνθρωποι δίχως το βλέμμα να διασχίζει τους ορίζοντες και δίχως το μυαλό να αναζητάει οράματα, ίσως άπιαστα οράματα! Αντίθετα επιστρέφουμε στην πεπατημένη που σημαίνει υποταγή στις δεδομένες παθογένειες του συστήματος, αυτές που κλασικά απορρέουν από το κομματικό κράτος. Παθογένειες, σαν την πλεονεξία και τη φαυλότητα, όπως μας θυμίζει ο Βενιαμίν Φραγκλίνος  μιλώντας στην Ομοσπονδιακή Συνέλευση, πού όμως; Στις ΗΠΑ, χώρα που οικοδομήθηκε πάνω σε δύο κυρίαρχες πολιτικο-θρησκευτικές θεωρίες: του Χομπς και του Καλβίνου. Πάνω στο ότι ο πόλεμος είναι συστατικό στοιχείο της ανθρωπότητας και ότι το καλό βρίσκεται σε διαρκή διαπάλη με το κακό. Επομένως, μήπως και αυτή τη φορά επιστρέψουμε δίχως ιδιαίτερη σκέψη σε τρόπους ζωής που μας οδήγησαν ως εδώ; Θα ήταν ολέθριο.

Ιμμάνουελ Καντ

Είναι αλήθεια ότι ο Χομπς δύσκολα υποβαθμίζεται. Είναι ζήτημα λογικής. Ο πόλεμος αποτελεί τον κανόνα, ακόμη κι αν βρισκόμαστε σε περίοδο ειρήνης. Ο Ιμμάνουελ Καντ λέει ότι «τα κράτη ανταγωνίζονται ατέρμονα για την υπεροχή ως προς τον αριθμό των εξοπλισμένων ανδρών και με τα έξοδα που δημιουργούν από τους εξοπλισμούς κάνουν τελικά την ειρήνη πιο ανυπόφορη από έναν σύντομο πόλεμο». Σήμερα ο πόλεμος είναι οικονομικός. Δεν έχει ασπίδες, δόρατα, ή ψυχροπολεμικά «τζεϊμσμποντικά» εφευρήματα, αλλά παραμένει πόλεμος επιβίωσης, λειτουργώντας προς δύο κατευθύνσεις. Προς το εσωτερικό, όπου διαρρηγνύει τον κοινωνικό ιστό και την αλληλεγγύη των γενεών και προς το εξωτερικό, στοχοποιώντας «μαζοχιστικά» κράτη και οργανισμούς που κτυπούν μπροστά στα έντρομα σώματα το μαστίγιο και απειλούν ότι αν δεν συμμορφωθούμε, η συντέλεια του… κράτους θα επέλθει από τη μια στιγμή στην άλλη.

Η ζωή των Αλλων

Τι θα κάνουμε, λοιπόν; Θα υποχωρήσουμε στις εσωτερικές συγκρούσεις; Θα καταδίδουμε ο ένας τον άλλον, όπως συνέβαινε στην πρώην ΕΣΣΔ και την Ανατολική Γερμανία; Θυμάστε τη «Ζωή των Αλλων»; Θα αφεθούμε στον λαϊκισμό των πολιτικών και στην ουτοπική θέση ότι πολλά θέματα επιλύονται νομοτελειακά; Ή θα παραδεχτούμε ότι έχουμε οριστικά περάσει στη Μεταδημοκρατία και να το παλέψουμε εκεί; Στη νεωτερική δημοκρατία κυριαρχεί ο ρόλος της πολιτικής. Αυτός προσδιορίζει και τις οικονομικές σχέσεις. Στη Μεταδημοκρατία η σχέση πολιτικής και οικονομίας αντιστρέφεται. Η πολιτική υποτάσσεται στην οικονομία. Σ’ αυτήν τη νέα μορφή της δημοκρατίας, η πολιτική δεν μπορεί να ελέγξει την οικονομία για έναν πολύ απλό λόγο: η οικονομία έχει προσλάβει διεθνείς διαστάσεις, λειτουργεί υποδόρια. Χωρίς δε να αμφισβητεί τις αρχές και τις λειτουργίες της δημοκρατίας διαπλέκεται με τους πολιτικούς θεσμούς. Τους υποσκάπτει και τους διαβρώνει. Στην πόρτα της Πολιτείας, οι λύκοι, οι λύκοι, γράφει ο Κωστής Παλαμάς. («Αισθήσεις και ψευδαισθήσεις της προόδου» – Μαριάνος Δ. Καράσης – εκδόσεις Αρμός.)

Εχει φτάσει η ώρα να αντιληφθούμε, ανεξαρτήτως του πώς ο καθένας από μας μετράει τις εξελίξεις και ανεξαρτήτως του πόσο στριμωγμένος και αγανακτισμένος αισθάνεται, ότι έχουμε μια πατρίδα και το πρόβλημα είναι πώς την θέλουμε και πώς θα την φροντίσουμε. Ζητούμενο, επομένως, το μέγιστο της συλλογικής ευθύνης. Αλλιώς σε λίγους καιρούς θα θυμίζουμε την ποδοπατημένη Μελισσάνθη του Μάνου Χατζιδάκι.

Μουσικές προτάσεις, απόψε στο Floral

 
{auto

http://lads.myspace.com/Embeds/SongEmbed/SongEmbed.swf

Find more artists like BANDA MAGDA at Myspace Music

}

Ο δύσβατος πανεπιστημιακός χώρος εντός και εκτός Ελλάδος

Πρόσωπα Της Pίτσας Mασούρα ( Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 24-10-2010)

«Η προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας δεν είναι μόνο συνταγματική διάταξη. Πριν από αυτήν ήταν, στο κοινωνικοπολιτικό πεδίο, διεκδίκηση? ύστερα από αυτήν είναι κατάκτηση. Και δεν θα λειτουργήσει στο μέτρο ιδίως που οι διδάσκοντες και οι διδασκόμενοι στα A.E.I, θα έχουν τη θέληση και τη δύναμη να την περιφρουρήσουν και να την αξιοποιήσουν.» Αριστόβουλος Μάνεσης, 1975

 

Πέρασα ξανά έξω από το κτίριο της Νομικής στη Σόλωνος. Έστριψα στο παρκάκι που βρίσκεται ανάμεσα στη Σόλωνος και την Ακαδημίας. Το βλέμμα μου, ασύδοτο όπως πάντα, καρφώθηκε ξανά στη ρυπαρή εικόνα που σχημάτιζε η άναρχη αφισοκόλληση, τα διαμαρτυρόμενα για τα πάντα πανό, τα φτηνά και άγουστα γκράφιτις. Δεν ήταν η πρώτη φορά που ένιωθα άβολα κοιτώντας ένα πανεπιστημιακό κτίριο. Και δεν είναι το μόνο. Το ίδιο συμβαίνει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, στην ΑΣΟΕ, στα ΤΕΙ και γενικότερα όπου οι φοιτητές πιστεύουν ότι μπορούν να εκφράζουν αυθόρμητα και αυταρχικά τις ιδέες τους με ανορθόδοξο τρόπο. Ίσως γιατί στην Ελλάδα πάσχουμε από υπερβολική δημοκρατία –πείτε το ασυδοσία– και ο νεαρός φοιτητής μπορεί, δίχως τιμωρία, να «βεβηλώνει» τη δημόσια περιουσία, χωρίς μάλιστα να δίνει δεκάρα για το αν αυτή τη βεβήλωση την πληρώνουμε αδρά όλοι.

Η θλιβερή εικόνα των κτιριακών εγκαταστάσεων –σημειωτέον ότι η Νομική ανακαινίστηκε πρόσφατα και δεν ξέρω αν έχει ολοκληρωθεί η ανακαίνιση– αποτυπώνει την προσβλητική νοοτροπία που διέπει τα πανεπιστήμια. Θα παραδεχτώ ότι μέσα στις πανεπιστημιακές αίθουσες υπάρχουν εκατοντάδες νέοι που σέβονται πρώτα τον εαυτό τους και στη συνέχεια το περιβάλλον στο οποίο κινούνται, όπως σέβονται και τους καθηγητές. Αλλά είναι εγκλωβισμένοι στη βούληση κάποιων μειοψηφιών. Τα πανεπιστήμιά μας κατατρύχονται από μια παλιά παθογένεια. Την εντοπίζουμε το 1982, όταν επί κυβερνήσεως Ανδρέα Παπανδρέου εισήχθη ο νέος τρόπος διοίκησης των πανεπιστημίων, ο οποίος έφερε στην πρώτη γραμμή το μοντέλο της συμμετοχικής διοίκησης –ψηφίζουν διάφοροι σχετικοί και άσχετοι για την ανάδειξη των αρχών του πανεπιστημίου– από την άλλη, όμως, επέβαλε έναν ιδιότυπο και καταστρεπτικό κομματισμό σε όλες τις βαθμίδες της πανεπιστημιακής πυραμίδας με τα γνωστά αποτελέσματα. Μήπως κάποιος από μας έχει ξεχάσει το χτίσιμο της πρυτανείας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου της Θράκης από φοιτητές γιατί διαμαρτύρονταν για την ιδιωτικοποίηση της σίτισής τους; Προφανώς ένα αποσπασματικό γεγονός δεν χαρακτηρίζει το σύνολο της πανεπιστημιακής κοινότητας, ο αρνητισμός όμως συχνά είναι εκτυφλωτικός. Στο κάτω κάτω όταν ισχύει ένα μοντέλο διοίκησης όπου ο πρύτανης δεν εφαρμόζει τον νόμο, γιατί να τον εφαρμόσει ο φοιτητής;

Στο υπουργείο Παιδείας ο προβληματισμός υπάρχει, όπως υπάρχει και η διάθεση για ανατρεπτικές αλλαγές. Ήδη όμως φοιτητές και καθηγητές αντιμετωπίζουν αρνητικά τις νέες προτάσεις, δεδομένου ότι παραμένει ελκυστικό στους Ελληνες ένα καθεστώς ελεγχόμενης ασυδοσίας. Αντίστοιχοι προβληματισμοί υπάρχουν και στην Ευρώπη, αλλά σε πολύ διαφορετικό επίπεδο.

Τζον Μέιτζορ

Στη Βρετανία, για παράδειγμα, δεν τίθεται θέμα ρύπανσης, ασέβειας, κομματικής υποταγής και διάφορα τριτοκοσμικά. Τίθεται, όμως, θέμα περιορισμού των κρατικών κονδυλίων προς τα πανεπιστήμια. Ναι, ύστερα από μακρά περίοδο ευημερίας, τα βρετανικά πανεπιστήμια καλούνται να περιορίσουν τα έξοδά τους, να μειώσουν τον αριθμό των εισακτέων και να λειτουργήσουν μακράν της κρατικής εξάρτησης. Η έκθεση του Τζον Μπράουνι, πρώην επικεφαλής της BP, προτείνει νέους τρόπους χρηματοδότησης των πανεπιστημίων και εξετάζει σοβαρά τη μεγαλύτερη οικονομική συνεισφορά των φοιτητών. Στους διαδρόμους του βρετανικού Κοινοβουλίου ακούγεται συχνά ότι εισάγονται πλέον πολλοί στα πανεπιστήμια, ότι υπάρχουν πολλά πανεπιστήμια και πολλά από αυτά προβαίνουν σε άνευ ουσίας ερευνητικό έργο. Μερίδα βουλευτών κατηγορεί τον πρώην πρωθυπουργό Τζον Μέιτζορ . Το 1992, ο Μέιτζορ ανήγαγε σε πανεπιστήμια τα γνωστά πολυτέκνικς, προκαλώντας ασφυξία στο σύστημα.

Ο υπουργός, αρμόδιος για τα πανεπιστήμια και την επιστήμη, Ντέιβιντ Ουίλετς πιστεύει στη ριζοσπαστική ποικιλία και στα παγκοσμιοποιημένα πανεπιστήμια. Ο Ουίλετς, όντας προ μηνών στην αντιπολίτευση, είχε δηλώσει ότι η γενιά των baby boomers έφαγαν ό,τι είχαν και δεν είχαν και απέτυχαν να σώσουν τις επόμενες γενιές. Ως υπουργός πλέον θέλει να προστατεύσει τις ερευνητικές επιστήμες, να κάνει ευτυχέστερους τους φοιτητές (!) και να περιορίσει δραστικά το κόστος λειτουργίας τους. Προφανώς ο υπουργός αναφέρεται σε λιγότερα πανεπιστήμια και μάλιστα σε πανεπιστήμια διετούς διάρκειας, κάτι που στην Ελλάδα ηχεί ως ύβρις. Βρετανοί πανεπιστημιακοί διαμαρτύρονται. Θα στριμωχτούν, όπως θα στριμωχτούν και οι δικοί μας όταν θα κλείσουν περιφερειακά πανεπιστήμια. Θα μειωθεί ο αριθμός των μεταπτυχιακών φοιτητών. Θα πληρώνουν αδρά για ένα πτυχίο μόνον όσοι προέρχονται από χώρες του αναπτυσσόμενου κόσμου και οι πλούσιοι Βρετανοί. Όμως τα πανεπιστήμια υπάρχουν για να δημιουργούν νέους, αξιόλογους πολίτες, οι οποίοι θα κατακτήσουν τον κόσμο με τις καινοτόμες ιδέες τους, εμφορούμενοι από σαφείς δημοκρατικές ιδέες. Όταν περιοριστεί αυτό, όταν τα πανεπιστήμια γίνουν φορείς εξειδίκευσης με στόχο μόνον την οικονομία, ποιος εγγυάται ότι η σημερινή δημοκρατία θα αντέξει τελικά και στη διαφαινόμενη «εξατομίκευση» του ατόμου; Καμιά φορά διερωτώμαι γιατί να μην υπάρχει μια χρυσή τομή ανάμεσα στα ρυπαρά κομματικοποιημένα ελληνικά πανεπιστήμια και τα εξειδικευμένα, πανάκριβα απ’ ό,τι φαίνεται, βρετανικά.

Λατρεύω ο,τιδήποτε ουτοπικό!

Προσωπα ( Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 17-10-2010) της Ρίτσας Μασούρα Είναι φορές που επιστρέφω σε χιλιογραμμένα ζητήματα. Οχι ελλείψει άλλου υλικού, αλλά γιατί αυτά τα ζητήματα δεν έχουν «περαιωθεί», διαθέτουν κι άλλες, πολύ πιο περίπλοκες πτυχές και εξακολουθούν να διαμορφώνουν με τον άλφα ή βήτα τρόπο τις τρέχουσες οικουμενικές αντιλήψεις. Ενα από αυτά αφορά το Ισλάμ και τη μουσουλμανική παρουσία στην ευρωπαϊκή Δύση. Ανοίγοντας εδώ μια παρένθεση, διερωτώμαι αν ο φορτισμένος ιστορικά και πολιτικά όρος «Δύση» παραμένει καθοριστικό στοιχείο διαχωρισμού των μεν από τους δε (αναπτυγμένος και υπανάπτυκτος ή αναπτυσσόμενος κόσμος, κομμουνιστές και δημοκράτες, θρησκευτικός φανατισμός και ανεξιθρησκεία…) ή έχει καταπέσει ως προσδιοριστική αξία, προφανώς θύμα της κατάρρευσης του δεδομένου κόσμου; Ακόμη όμως κι αυτό το παρενθετικό θέμα δεν είναι άσχετο με το Ισλάμ και τον γόρδιο δεσμό της μουσουλμανικής παρουσίας στην Ευρώπη. Στην εποχή μας, η θρησκεία για τους Ευρωπαίους έχει αμβλυνθεί. Οχι τυχαία. Υπερίσχυσε αυτή της κατανάλωσης, έστω κι αν σήμερα το κυνήγι της λιγότερης κατανάλωσης τείνει να γίνει must, τρανή απόδείξη της επιβιωτικής ικανότητας του ανθρώπου. («Είμαι καλά και με λιγότερα») Ακόμη κι έτσι, όμως, η Ευρώπη παραμένει μια ήπειρος με έντονα τα σημάδια της θεολογίας του παπισμού και του προτεσταντισμού. Δηλαδή, αυτό για το οποίο κατηγορήθηκε από τον Ερντογάν: ένα κλειστό χριστιανικό κλαμπ με κύρια χαρακτηριστικά τον πόθο για την εξουσία, την ηδονή και τη γνώση. Ελα, όμως, που πολύ αρέσει στους Ευρωπαίους αυτό το ελιτίστικο κλαμπ! Δικαιολογώ, επομένως, τον διάχυτο φόβο του Ευρωπαίου που διαισθάνεται ότι σύντομα η Ευρώπη θα μετεξελιχθεί σε μουσουλμανική ήπειρο. Αλλά αυτή η πιθανότητα είναι, άραγε, επαρκής δικαιολογία για λαϊκιστές ηγετίσκους που μέρα με την ημέρα κερδίζουν πολιτικούς πόντους και αύριο θα διεκδικήσουν αναιδώς την εξουσία; Τα αποτελέσματα των γενικών εκλογών σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες είναι ο καθρέφτης της αρχής του φόβου των ψηφοφόρων. Αναδεικνύουν όσους υπόσχονται προστασία από τους μελαψούς άνδρες και τις κεκαλυμμένες γυναίκες. Τους θεωρούν υπεύθυνους για τις δουλειές που χάνονται, για την ποιότητα ζωής που υποβαθμίζεται. Ενστερνίζονται τη θυματοποίηση. Ας αναλογιστούμε τα όσα φαιδρά λέει στο κοινό του ο Ολλανδός ακροδεξιός Κερτ Βίλντερς και με πόση άνεση κινείται πλέον στα πολιτικά πράγματα της Ολλανδίας, μια χώρα ως πρόσφατα ανεκτική στους ξένους. Το κλίμα είναι πολύ πιο παράξενο στη Γερμανία. Το να δηλώνει δημοσίως η καγκελάριος Αγκελα Μέρκελ το αυτονόητο ότι στη Γερμανία ισχύει το Σύνταγμα κι όχι η Σαρία, σημαίνει ότι υπάρχει πρόβλημα. Το πρόβλημα διογκώνεται όταν ο κυβερνήτης της Βαυαρίας Χορστ Σεχόφερ ζητεί να ανακοπεί το κύμα των μουσουλμάνων μεταναστών και τα γερμανικά δικαστήρια, στο πλαίσιο μιας «έκφρασης παγκοσμιοποίησης», σε πολλές αποφάσεις τους χρησιμοποιούν στοιχεία του ισλαμικού νόμου. Πολλά τέτοια παραδείγματα είναι καταγεγραμμένα στα δικαστικά αρχεία, όπως η περίπτωση δικαστηρίου στην πόλη Κάσελ. Το ομοσπονδιακό δικαστήριο έκρινε ότι η χήρα ενός μουσουλμάνου οφείλει να μοιραστεί τη σύνταξή του με τη δεύτερη σύζυγό του. Ή η περίπτωση δικαστηρίου του Κόμπλεντζ, όπου ο δικαστής παραχώρησε σπίτι στη δεύτερη σύζυγο Ιρακινού. Το ίδιο συμβαίνει και στη Γαλλία, στις σκανδιναβικές χώρες ή στον ευρωπαϊκό Νότο. Η Ευρώπη κατεβάζει ρολά. Γίνεται επιλεκτική απέναντι στους ξένους και τρομάζει στη σκέψη ότι η Τουρκία τής την έχει στημένη στη γωνία. Οι εξτρεμιστικές ισλαμικές οργανώσεις διαισθάνονται την αλλαγή και αντιδρούν, προετοιμάζονται, ακονίζουν τη σκέψη και περιμένουν την κατάλληλη στιγμή για να εκδικηθούν για τα δικά τους δεινά, τα δικά τους λάθη, αλλά και την παρεμβαστική «ανθρωπιστική – αλτρουιστική» στρατηγική της Ευρώπης. Προ ημερών αποκαλύφθηκε σχέδιο Πακιστανών εξτρεμιστών για τρομοκρατικές επιθέσεις σε Βρετανία, Γαλλία και Γερμανία, ανάλογες με αυτές της Βομβάης! Τον Ιούλιο, οι «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» παρουσίασαν το βιβλίο του ακαδημαϊκού Τάρικ Ραμαντάν  «The Quest for Meaning: Η φιλοσοφία του Πλουραλισμού». «Στην εποχή της επικοινωνιακής απολυταρχίας επηρεαζόμαστε από τεράστια κύματα παγκόσμιου συναισθηματισμού που εμπνέει την ανόητη βία ανάμεσα στους ακραιφνείς του μουσουλμανικού κόσμου. Ισως γι’ αυτό, οι ψηφοφόροι στην Ευρώπη εγκαταλείπουν τις γνωστές ιδεολογίες και καθοδηγούνται από τους φόβους τους, την ανάγκη τους για ασφάλεια και την αναζήτηση σαφούς αναφοράς στην ταυτότητά τους. Η θυματοποίηση είναι πλέον ένα από τα σημαντικότερα συναισθήματά τους», σημειώνει στο άρθρο η κριτικός – συγγραφέας Κάρεν Αρμστρονγκ. Ισως γιατί κανείς μέσα στον ορυμαγδό των εξελίξεων δεν βρίσκει τον χρόνο να σκεφτεί ότι το μέλλον μας θα εξαρτηθεί από την ικανότητά μας να κτίσουμε μια αρμονική και με αμοιβαίο σεβασμό παγκόσμια κοινότητα… Ας το παραδεχτώ: λατρεύω οτιδήποτε ουτοπικό!

Ο Γκογκέν και ο μύθος του στην Tate Modern του Λονδίνου

Πρόσωπα

Της Pίτσας Mασούρα ( Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 10, 10, 2010)

 

Ράινερ Μαρία Ρίλκε

 

Στα χέρια ενός παιδιού, έλεγε ο Ρίλκε, κανένα πράγμα δεν είναι σπουδαιότερο από κάποιο άλλο. Παίζει με μια χρυσή καρφίτσα ή με ένα λευκό λουλούδι. Σαν κουραστεί, θα αφήσει να πέσουν και τα δύο και θα ξεχάσει πόσο λαμπερά τού φαίνονταν στο φως της δικής του χαράς. Δεν έχει τον φόβο της απώλειας. Για το παιδί ο κόσμος εξακολουθεί να είναι το όμορφο δοχείο μέσα στο οποίο τίποτα δεν χάνεται. Δεν αναγκάζει τα πράγματα να εγκατασταθούν κάπου. Τα αφήνει να διαβούν μέσα από τα χέρια του σαν μια αγέλη σκοτεινών νομάδων που περνούν κάτω από μια αψίδα θριάμβου…

 

Παουλα Μπεκερ

 

Ο Πολ Γκογκέν και ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε έζησαν περίπου την ίδια εποχή. Ο Γκογκέν γεννήθηκε το 1848 και πέθανε το 1903, και ο Ρίλκε γεννήθηκε το 1875 και πέθανε το 1926. Στην πραγματικότητα δεν συναντήθηκαν ποτέ, ώστε να μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ο Γκογκέν, επηρεασμένος από τον Ρίλκε, αναζήτησε στη μακρινή Ταϊτή την παιδικότητα και το αβίαστο των κινήσεων των ανθρώπων της. Συναντήθηκαν όμως εμμέσως και μάλιστα μέσω μιας γυναίκας. Ήταν η Γερμανίδα ζωγράφος Πάουλα Μόντερσον Μπέκερ  αυτή που πειραματίστηκε στον πριμιτιβισμό (από τα πλέον χαρακτηριστικά στοιχεία των έργων του Γκογκέν), ζώντας στο χωριό Βορπσβέντε, κοντά στο πατρικό της σπίτι στη Βρέμη της Γερμανίας. Στην αυλή της σύχναζε και ο συμβολιστής ποιητής Ράινερ Μαρία Ρίλκε, συνοδευόμενος πάντα από την ωραία Κλάρα. Αυθαιρετώντας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Γκογκέν ταξίδευσε ώς την Ταϊτή και τις νήσους Μαρκησίες για να αποτυπώσει τον πρωτόγονο τρόπο ζωής και να αναδείξει ίσως τη φυσική αρμονία, δηλαδή τη δικαιοσύνη της παιδικής ηλικίας, όπως τη φανταζόταν ο Ρίλκε.

Στην Tate Modern στο Λονδίνο φιλοξενείται έως τις 16 Ιανουαρίου η έκθεση Γκογκέν. Τίτλος της: Γκογκέν, ο δημιουργός του Μύθου. Ο Γάλλος ζωγράφος δεν ήταν ο πρώτος που αναζήτησε εκδοχές του εξωτισμού. Είχαν προηγηθεί ο Ευγένιος Ντελακρουά στο Αλγέρι και ο μετα-ιμπρεσιονιστής ζωγράφος Ανρί Ρουσό. Ήταν όμως ο Γκογκέν αυτός που στις Νότιες Θάλασσες περιέπλεξε τον εξωτικό άνθρωπο με την τέχνη, σε τέτοιο βαθμό ώστε με τον καιρό να μετεξελιχθεί σε ζωντανό μύθο. Γράφει ο Γκογκέν από την Ταϊτή: «Για μένα ο πολιτισμός εκπίπτει μέρα τη μέρα». Τι εννοεί, άραγε; Προφανώς ενστερνίζεται και αποδίδει στα έργα του τον πριμιτιβισμό, διευκολύνοντας τους επόμενους να περάσουν στη μοντέρνα τέχνη. Στις αίθουσες της Tate, ο Γκογκέν για κάποιους παραμένει ένας δαιμονικός εκμαυλιστής. Όχι για όλους όμως. Το πιθανότερο είναι ότι ο ζωγράφος αποτυπώνει τη βάρβαρη μεγαλοπρέπεια των φιλήδονων γυναικών της Ταϊτής. Παραμένει μέχρι τέλους ονειροπόλος και ρισκάρει τη ζωή του για την τέχνη, όπως σημειώνει η κριτικός τέχνης των «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» Τζάκι Γουλσλέιγκερ. Σε αντίθεση με τον φίλο του Βαν Γκογκ, δεν είναι ο ζωγράφος της φοβερής σαφήνειας, αλλά των φαντασιώσεων. Κι αν κάτι πετυχαίνει, είναι να μυθοποιήσει το πρωτόγονο με ιστορική λαμπρότητα, αλλά και με συναισθηματισμό στα όρια της αφηγηματικής του αλήθειας.

 

Nevermore

 

Γεννημένος στο Περού με επιρροές από τον καθολικισμό και τον ανιμισμό των Ινκα, ο Γκογκέν χάρισε στον κόσμο της τέχνης μοναδικούς πίνακες, σαν το Nevermore. Εμπνευσμένος από το παράξενο ποίημα του Εντγκάρ Αλαν Πόε  «Το Κοράκι», ο μετα-ιμπρεσιονιστικός αυτός πίνακας αποκαλύπτει την ομορφιά μιας γυμνής έφηβης στο κρεβάτι. Είναι ένας πίνακας για τις σκέψεις μας όταν ξυπνάμε φοβισμένοι τη νύχτα και δεν υπάρχει κανείς δίπλα μας, αλλά δεν αισθανόμαστε μόνοι. Εντυπωσιακός και ο πίνακας Manao Tupapau. Μια νεαρή Μαορί, ξαπλωμένη μπρούμυτα στο κρεβάτι, αποκαλύπτει τμήμα του φοβισμένου προσώπου της. Όπως γράφει κάποια στιγμή στη γυναίκα του, «αυτός ο λαός παραδοσιακά φοβάται τα πνεύματα του θανάτου»… Ανοίγοντας με αυτόν την έκθεση, η Tate αποτυπώνει την πραγματική συμβολή του Γκογκέν στην τέχνη, όχι με την ιδιότητα του τυπικού καινοτόμου, αλλά ως τη δύναμη που απελευθερώνει τον πριμιτιβισμό. Θρύλοι και μύθοι ανάμεικτοι σε στιγμές εξαίσιες, καθηλωτικές. Το κομμάτι της ζωής του Γκογκέν στις Νότιες Θάλασσες παραμένει ένα όμορφο δοχείο απ’ όπου τίποτα δεν έχει χαθεί έως τις μέρες μας.