O Ερνστ Φίσερ αναφωνεί: «Τί εμπιστοσύνη! Τί εμπιστοσύνη στην αναγκαιότητα της τέχνης».


«Destroy Athens»

O Ερνστ Φίσερ αναφωνεί: «Τί εμπιστοσύνη! Τί εμπιστοσύνη στην αναγκαιότητα της τέχνης». Δεν βρίσκεται, όμως, στο τέλος της; Δεν την έχει απωθήσει η τεχνική και η επιστήμη; Γιατί χρειάζεται η ανθρωπότητα την ποίηση, όταν μπορεί και φτάνει ώς το φεγγάρι; Ο αστροναύτης έχει έναν τρόπο να βλέπει πράγματα που ο ποιητής μόνο να ονειρευτεί μπορεί. Το αυτοκίνητο είναι δυνατότερο από τον μυθολογικό Πήγασο. Δεν είναι η τέχνη κάτι που αρμόζει μόνο στην παιδική ηλικία και την εφηβεία, άρα περιττή για ένα ώριμο ανθρώπινο γένος; Θα ξαναδούμε έναν Ομηρο, έναν Σαίξπηρ, έναν Μότσαρτ, έναν Γκαίτε; Θα τους χρειαστεί ο κόσμος; Δεν είναι η τέχνη ένα γοητευτικό υποκατάστατο, μαγική επίκληση της πραγματικότητας από ανθρώπους για ανθρώπους που δεν μπορούν να τα βγάλουν πέρα μαζί της; Τι μπορεί, άραγε, να κάνει η ανθρωπότητα μ’ αυτή την τέχνη, στην εποχή του ολοκληρωτικού αυτοματισμού, των τεράστιων παραγωγικών δυνάμεων, της απεριόριστης κατανάλωσης;

Κι όμως, ο άνθρωπος δεν πρόκειται ποτέ να ακινητοποιηθεί σε μια παραδεισιακή ακινησία. Θα κινείται με ταχύτητα εμπρός, συμπαρασύροντας στις φρενήρεις συλλογιστικές του τμήματα της τέχνης από το δεδομένο παρελθόν και παράλληλα θα στήνει νέα μετερίζια γι’ αυτήν. Θα την αγνοεί ή θα την εξυμνεί, ανάλογα με το τι πιστεύει γι’ αυτήν. Θα της δίνει εξωγήινη διάσταση, μορφή ανθρώπινης «αθανασίας», θα της μεταβιβάζει τη δική του τάση να παραμένει αθεράπευτα παντογνώστης και παντοδύναμος επιβήτωρ. Θα απολαμβάνει το ατομικό, δίπλα στο συλλογικό κι ας είναι αντίθετος σε ό,τι προϋποθέτει συλλογική δουλειά, θα παρακολουθεί Κριστόφ Κισλόφσκι, Αντρέι Ταρκόφσκι, αλλά και οσκαρικές ταινίες των αδελφών Κοέν, ταυτοχρόνως, χωρίς να νοιάζεται για τις χαοτικές αντιθέσεις των δημιουργών τους. Αυτός ο αταξικός πολίτης του κόσμου, ημιμαθής συνήθως, αλλά όψιμος αστός, άρα χαριτωμένα αναιδής, έχει το ταλέντο να αφομοιώνει σαιξπηρικά αριστουργήματα, να αποδέχεται και να δικαιολογεί την απορημένη προσωπικότητα του Βλαδίμηρου στο «Περιμένοντας τον Γκοντό». Να προσποιείται, δηλώνοντας ότι συμμετέχει στη δημιουργική αγωνία του καλλιτέχνη σε εκκεντρικές εκθέσεις, σαν το πολυσυζητημένο στην Αθήνα «Οutlook» ή σαν το «Destroy Athens», και παράλληλα να χειροκροτεί με τη συνοδεία σφυριγμάτων τον θεοπάλαβο Damien Hirst, ακόμη κι αν ο τελευταίος θεωρεί τέχνη την κούρμπα ενός συνηθισμένου μπιντέ σε αγρόκτημα της αγγλικής εξοχής.

Ο κινηματογράφος, πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη μορφή τέχνης, κρατάει τα σκήπτρα της δημοφιλίας. Ο κινηματογράφος έγινε εργαλείο τέρψης, προπαγάνδας, καταγγελίας. Ο ρόλος του, επιφανειακά ή και βαθιά ηθικοπλαστικός, χρησιμοποιήθηκε από πολιτικά συστήματα ή αντιστασιακές ομάδες, με την ελπίδα μετάδοσης των ιδεών και των ιδεοληψιών τους. Στα παλιά ανατολικά καθεστώτα, η κινηματογραφική ταινία ήταν εκεί για να «εκπαιδεύσει» τον θεατή, η πλύση εγκεφάλου ήταν η επιτομή της δουλειάς, αν αίφνης υπήρχε kai λίγη τέρψη, ακόμη καλύτερα. Ο ευρωπαϊκός κινηματογράφος ανέλαβε να μεταφέρει στο μέλλον τη μελαγχολία της μεταπολεμικής Ευρώπης. Τον παρελθόντα πόλεμο, τη μιζέρια λίγο πριν από την ανασυγκρότηση, τον πληρωμένο ή τον αγνό έρωτα, τους ταξικούς διαχωρισμούς. Φρανσουά Τριφό, Ζακ Τατί, Γαβράς, Bόλφγκανγκ Mπέκερ, Βίλχελμ Βέντερς… Στον αντίποδα, ο αμερικανικός κινηματογράφος, η επιτομή της ταχύτητας, της λογικής του φαστ φουντ, του εφήμερου πλούτου και της σκοτεινότητας της γειτονιάς των Αφροαμερικανών, αλλά τελικά ανοικτός σε επιρροές, ακολούθησε τα πρότυπα της επιτυχίας και της ευτυχίας που υπαγορεύονται από το αμερικανικό Σύνταγμα. Μπορεί κατά καιρούς να έγινε όργανο του μακαρθισμού κι αργότερα να χλεύασε το σύστημα, αλλά πάντα στο τέλος υπήρχε μια σκηνή που δοξολογούσε το αμερικανικό όνειρο, βρέξει – χιονίσει.

Το Χόλιγουντ στη διάρκεια του ιρακινού πολέμου ανέλαβε έναν ηθικοπλαστικό ρόλο, προβάλλοντας ταινίες–καθρέφτες της προβληματισμένης αμερικανικής κοινωνίας. Σημαντικοί ηθοποιοί του ευρύτερου αριστερού χώρου ξεγύμνωσαν τη μοιραία πολιτική Μπους. Παράλληλα, όμως, δημιουργήθηκε ένα άλλο είδος κινηματογραφικής αντίληψης, που στόχευε στην ενίσχυση του ξεφτισμένου πατριωτισμού και στην επιστροφή της ψύχωσης του Ψυχρού Πολέμου. Λίγο προτού οι σύμμαχοι εισβάλουν στο Ιράκ, τον Μάρτιο του 2003, η Sony Pictures παρουσίασε την ταινία «Τα δάκρυα του Ηλιου» με τον Μπρους Γουίλις. Ο Γουίλις έπαιζε έναν υπολοχαγό του Ναυτικού που είχε αναλάβει να απεγκλωβίσει έναν Αμερικανό, αιχμάλωτο στα χέρια Νιγηριανών ανταρτών. Ο Γουίλις και οι άνδρες του περιφρονούν τις διαταγές των ανωτέρων τους και φτιάχνουν στρατό από μουσουλμάνους επαναστάτες που βιάζουν, λεηλατούν και πλιατσικολογούν στην αφρικανική γη. Ορθός πατριωτισμός, πιστός στο αμερικανικό πρότυπο και σμιλεμένος με παλιομοδίτικα ντεμοντέ αρχέτυπα, με τον Γουίλις να σώζει από τους άγριους τους αβοήθητους ανθρώπους και τη Μόνικα Μπελούτσι.Τι άλλο θα προσδοκούσε ο Αμερικανός θεατής; Οπως έγραψε στο Vanity Fair ο Γκρέιντον Κάρτερ, οι επιθέσεις του Μπρους Γουίλις μπορούσαν να αναστήσουν ακόμη και τον Τζον Γουέιν.

Στο Χόλιγουντ με τις σχεδόν νευρωτικές υπερπαραγωγές υπάρχει διάχυτος ένας προβληματισμός. Πολλοί παραγωγοί πίστευαν ότι η 11η Σεπτεμβρίου θα έφερνε πίσω τα καλύτερα χρόνια της δεκαετίας του ’40 και του ’50, με το Περλ Χάρμπορ να πρωτοστατεί σε πατριωτισμό και αλληλεγγύη. Κάποιοι, αριστερής απόκλισης, παραγωγοί φοβήθηκαν ότι η εποχή της μακαρθικής λογοκρισίας θα επέστρεφε. Ανεξάρτητα ωστόσο από τις προσδοκίες ή τους φόβους των παραγωγών, το Χόλιγουντ επιστρέφει στην παρανοϊκή κυνική μορφή του κινηματογράφου του ’70. Είναι πεπεισμένο ότι ο πεσιμισμός εκείνης της εποχής είναι ο φυσικός τρόπος επανασύνδεσης της βιομηχανίας θεάματος μ’ ένα κοινό που ζει τον εφιάλτη του πολέμου, την άνοδο των τιμών πετρελαίου και τη διαφθορά. Τότε, το Βιετνάμ είχε οδηγήσει σε μηδενιστικές ταινίες και πολλοί φοβούνται πως αυτό το είδος του απόλυτου κυνισμού βρίσκεται ηδη στην κορυφή του λόφου. Ο Ros Douthat στο περιοδικό The Atlantic αναφέρει ότι ο χολιγουντιανός κινηματογράφος παντρεύει την αποτελεσματικότητα του Τζέιμς Μποντ με την πολιτική έκφραση του Νόαμ Τσόμσκι! Προφανώς θέλουν να του δώσουν αίγλη. Αλλά πώς να αποδεχτείς τον πρωταγωνιστή–πράκτορα της CIA, της παντοδύναμης γραφειοκρατικά οργάνωσης που εξολοθρεύει δημοσιογράφους, αθώους πολίτες, αλλά και τους δικούς της πράκτορες, στο όνομα αμφιλεγόμενων στόχων κι ενός πολέμου κατά της τρομοκρατίας; «Πού τελειώνει αυτό;» ρώτησε η Τζόαν Αλεν τον προϊστάμενό της στην παρανοϊκή ταινία «Bourne Ultimatum» (Το τελεσίγραφο του Μπορν). Κι εκείνος λέει: «Θα τελειώσει όταν νικήσουμε»!

Ο καθολικός ωφελιμισμός, η ολοκληρωτική εμπορευματοποίηση του κόσμου, η αλλοτρίωση μπροστά στην πραγματικότητα ή τον φανταστικό κίνδυνο προκάλεσε στους ανθρώπους της τέχνης αρνητική στάση απέναντι στη νέα νικήτρια τάξη. Αλλά η τέχνη, παρ’ όλα αυτά, δεν βρίσκεται κοντά στο τέλος της, όπως φοβάται ο Ερνστ Φίσερ. Αλλάζει τεχνική, αναπλάθει τη μήτρα της, απωθεί και ελκύει νέες ιδέες, αυτοθεραπεύεται και υπάρχει.

rits

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 4-5-2008

Selin Dion Power of love

Advertisements

16 comments

  1. Ρίτσα, το θέμα σου θίγει πολλά ζητήματα κάτω απο την επίφαση του κινηματογράφου. Το κείμενο είναι κατάστικτο απο οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα που ανοίγεις και θα επανέλθω στη συζήτηση τόσο για την αναγκαιότητα της τέχνης, όσο και της πολιτικής που έχει την ευθύνη της πολιτικιοποίησης, των επιχειρημάτων, της γνώσης, της παιδείας και τελικά της τέχνης.
    Ακριβώς όπως ο αυτοκρατορικός αμερικάνικος κινηματογράφος που περιγράφεις με την ατάκα Κι εκείνος λέει: «Θα τελειώσει όταν νικήσουμε»! μου θύμισε -όχι τυχαία- τη δήλωση της Θάτσερ στον πόλεμο των Φώκλαντς: «Θα νικήσουμε γιατί είμαστε επαγγελματίες!»!!! η ιστορία της αποικιοκρατίας καλά κρατεί και στη τέχνη…ίσως απο εκεί να ξεκινάει….άλλωστε τα μουσεία είναι γεμάτα απ’ όσα οι λαοί που γέννησαν τον πολιτισμό, δεν μπόρεσαν να βαστάξουν…με ο,τι συνεπάγεται η έννοια του βαστάζω….κρατώ….συντηρώ….διαιωνίζω….
    Θα επανέλθω γιατί το θέμα με κέντρισε αρκούντος αλλά πρέπει να επισκεφτώ και το όμορφο ορεινό παραδοσιακό χωριό, λίκνο του τοπικού πολιτισμού μας εδώ….την όμορφη Αγιάσο! Γιορτή των κερασιών ένεκα…:)
    Καλή σου μέρα!

  2. Καλημέρα.. Ναι, το θέμα προσπάθησα οσο μπορούσα να το περιγραψω μέσα στην ταχύτητα του χρονου και του χώρου. Μια ιδέα δίνω και τίποτ άλλο. Εκείνος που το διαβάζει, μπορεί να παρέμβει και να επιχειρηματολογήσει με τον δικό του τρόιπο.
    Αντε, να περασεις ομορφα στην Αγιάσο
    ριτς

  3. Καλημέρα, όσο η οργανωμένη τέχνη, με τους σπόνσορες και τις παραγγελίες εξυπηρετούν την κάθε μορφή εξουσίας, τόσο κρυμμένη στις σκοτεινές γωνιές του undergound η ελεύθερη έκφραση θα συνεχίζει να δημιουργεί την μαγιά της τέχνης του μέλλοντος.
    Καλη Κυριακή

  4. Δεν ξέρω τώρα για το Φίσερ αλλά εχω ανάγκη τη τέχνη να γεμίσει τα κουτάκια της ψυχής μου όταν βομβαρδίζομαι από την καθημερινότητα και την ρουτίνα αυτής. Ετσι απλά. Ολα καλά…? φιλώ και χαιρετώ

  5. Κάποτε είχαμε την στρατευμένη τέχνη. Σήμερα έχουμε την τέχνη της τεχνολογικής άνεσης. Διαφορετικά τα νοήματα, ο πλούτος των εφέ, το κουμαντάκι που κάνουν οι σπόνσορες. Όχι. Στο τέλος δεν βρισκόμαστε. Ίσως σε μια καινούρια επιπόλαιη αρχή, που άντε να δούμε που θα μας βγάλει.

    ΥΓ.: Όλα καλά, τη Σελίν στο τέλος γιατί την έβαλες, βανιλίτσα μου;

  6. Μάλιστα, κυρία γκρινια-Ρίτσα μας!
    (εξαιρετικό, όπως πάντα -τα Κυριακάτικα πολύ τα ευχαριστιέμαι τυπωμένα, το ξέρεις)

    Γιαααααα περάστε τώρα να παραλάβετε την πρόσκληση, παρακαλώ! 🙂 🙂

  7. @@@Κοπτοραπτού. Καλώς το μου , σ’ εχασα…εισαι καλά; σε βρηκα στης Ελένης κι αφησα εκεί ενα σχολιάκι…. Τη Σελίν την έβαλα γιατί ημουν μπαφιασμένη και χρειαζόμουν τα λόγια του τραγουδιου γιαβριμ

  8. @@Νατασσακι μου καλησπέρα….μη με ξαναπεις γκρινιάρα γιατί θα συνεχιζω εις το διηνεκές να γκρινιάζω… ευχαριστώ για τα καλά σου λόγια, με συγκινείς, θα περασω για το φοντανάκι ….
    ριτς

  9. καλημέρα και καλή βδομάδα!
    ριτς, θα σου έρθουν φαντάζομαι σήμερα ή αύριο…
    θα σπάσουμε πλάκα! 🙂 μιλάω βέβαια λίγο ως μεθυσμένη, δε μεθάει κανείς με καφέ ο λε, αλλά υπάρχουν ευχάριστοι λόγοι…
    καλημέρα και φιλάκια σε όλους! και στην οικοδεσπότισσα ιδιαιτέρως:)

  10. @@@Liakos2 Καλημέρα…. αυτο που λες ειναι η φυσική αντίδραση και συμβαίνει σε όλους τους τομείς της ζωής μας….φιλια
    ριτς

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s