Αραβική τέχνη


Συνήθως βολευόμαστε μέσα στην πλαστή άγνοιά μας. Τι πιο αβασάνιστο από το να βάζουμε παρωπίδες γύρω από θέματα που αφορούν άλλους πολιτισμούς, άλλες θρησκείες. Εχοντας μεγαλώσει και γαλουχηθεί μ’ έναν αμιγώς δυτικοτραφή τρόπο ζωής, πόση απήχηση θα μπορούσε να ’χει μέσα μας ο τρόπος έκφρασης και σκέψης ενός Αραβα ποιητή, συγγαφέα, διανοητή; Μάλλον μικρή. Η εννοιολογική κατηγορία «ο άλλος» στη δυτική σκέψη, όπου υπάρχει σαφώς απαξίωση (το περιγράφει με σαφήνεια ο εκλιπών Παλαιστίνιος διανοητής Εντουαρντ Σαΐντ στο Orientalism) μας ακολουθεί πολλές δεκαετίες τώρα. Και παρότι οι Ελληνες διαθέτουμε ανατολίτικες καταβολές, δεν δείχνουμε τον παραμικρό ζήλο για τον πολιτισμό των «άλλων». Κι αν είναι να διαλέξουμε ανάμεσα σε δύο βιβλία διαφορετικής πολιτιστικής αντίληψης, μάλλον στα τυφλά σχεδόν θα απλώσουμε το χέρι προς τον δυτικό συγγραφέα: Ισως γιατί πολλές φορές θέλουμε κάποιον να επιβεβαιώνει τα αισθήματα, τις θέσεις και τη δυτική συλλογιστική. Δεκανίκια, με άλλα λόγια…

Αυτός είναι ο κανόνας. Αλλά ο κανόνας υπάρχει για να παραβιάζεται. Κι είναι αλήθεια ότι σήμερα πια θεωρείται μόδα ο εναγκαλισμός με οτιδήποτε αραβικό και μουσουλμανικό.Πολλοί μάλιστα επιλέγουν να το κάνουν επιδεικτικά. Οι διανοητές της Δύσης θεωρούν υποχρέωσή τους να προσεγγίζουν με το ανάλογο ηθικοπλαστικό ύφος συγγραφείς, ποιητές, σκηνοθέτες και ηθοποιούς που η πατρίδα τους ανήκει στη μυθική Ανατολή. Οι εφημερίδες δεν φείδονται αρθρογραφίας που στόχο έχει την προβολή σημαντικών αραβικών προσωπικοτήτων. Ο κινηματογράφος σηκώνει παντιέρα κάθε φορά που ένας εκπρόσωπος του μουσουλμανικού κόσμου παρουσιάζει κάτι ξεχωριστό. («Οι Χαρταετοί πάνω από την Πόλη», το μπεστ σέλερ του Αφγανού Καλέντ Χοσεϊνί, που έγινε επιτυχημένη ταινία.) Σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, η διοργάνωση φεστιβάλ αφιερωμένων στην αραβική τέχνη και στον πολιτισμό τείνει να εξελιχθεί σε κανόνα, σε τέτοιο βαθμό, ώστε οι έχοντες αιχμηρή γλώσσα διερωτώνται: Μα επιτέλους, τι άλλο θα κάνουν για να σκεπάσουν τις ενοχές των παππούδων τους; Πέρυσι τον Απρίλιο, ένα από τα σημαντικότερα κοσμικά γεγονότα στο Λονδίνο ήταν η δημοπρασία του οίκου Κρίστις, αφιερωμένη στην ισλαμική καλλιτεχνική παράδοση. Μια εκδήλωση που κορυφώθηκε με την παρουσίαση σπάνιου χειρόγραφου αποσπάσματος από το Κοράνι, το οποίο βρέθηκε στην περιοχή της αρχαίας Μεσοποταμίας. Αλλά και φέτος, το φεστιβάλ βιβλίου στη μυθική Αλάμπρα, στη Γρανάδα της Ισπανίας, ήταν αφιερωμένο στους Αραβες συγγραφείς, όπου η σύζευξη δυτικού και ανατολικού πολιτισμού έμοιαζε να έχει προδιαγεγραμμένη πορεία, ενώ προφανής έγινε η δυνατότητα ανατροπής στερεοτύπων και ξεπερασμένων ιδεοληψιών.

Ο καθημερινός άνθρωπος γνωρίζει λίγα για την ιστορία του αραβικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας. Γνωρίζει λίγα για το γεγονός ότι οι Αραβες υπήρξαν πρωτοπόροι στις επιστήμες και ότι είχαν ιδιαίτερη αδυναμία στους αρχαίους Ελληνες φιλοσόφους. Προ ημερών έφτασαν στο γραφείο δύο βιβλία της πανεπιστημιακού Ελένης Κονδύλη – Μπασούκου. Το ένα είχε τον τίτλο «Αραβικός πολιτισμός» και το άλλο «Εισαγωγή στη λογοτεχνία των Αράβων» (εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα). Κι έτσι όπως ξεφύλλισα βιαστικά και γεμάτη περιέργεια το πρώτο βιβλίο, εντυπωσιάστηκα από ένα σκίτσο, όπου ο Αριστοτέλης ντυμένος αραβικά διδάσκει νεαρούς Αραβες. «Στην πραγματικότητα έχουμε κληρονομήσει τη γραμματεία ενός μόνο λαού, των Ελλήνων, κι αυτό οφείλεται στο ενδιαφέρον που επέδειξε ο χαλίφης Αλ Μααμούν, που ξόδεψε πολλά λεφτά και χρησιμοποίησε τις υπηρεσίες πολλών λογίων για να τη μεταφράσει στα αραβικά», σημειώνει ο Ιμπν Χαλντούν, φημισμένος Αραβας ιστοριογράφος και ιστορικός από την Τυνησία, πρόδρομος της μοντέρνας ιστοριογραφίας και πολιτικής οικονομίας (1332–1406).

Η Ελένη Κονδύλη, αναπληρώτρια καθηγήτρια στη Φιλοσοφική Αθηνών –διδάσκει αραβικό πολιτισμό και λογοτεχνία–, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο αραβικό μεταφραστικό κίνημα, το οποίο προσέφερε στην αραβική γλώσσα πολλά έργα από διαφορετικούς γλωσσικούς ορίζοντες και γνωστικά αντικείμενα. Ανάμεσά τους, σημειώνει η κ. Κονδύλη, σπουδαία θέση κατείχαν τα έργα που προέρχονταν από την ελληνική πολιτιστική σφαίρα. Το φαινόμενο των μεταφράσεων των ελληνικών έργων ερμηνεύεται εν μέρει ως συνέχεια της ελληνικότητας της Εγγύς Ανατολής. Αλλά ξεχωριστό ρόλο έχει διαδραματίσει η Ισπανία και ειδικότερα η Ανδαλουσία, η οποία προσέφερε στη Δύση, παραμονές της Αναγέννησης, αραβικά κείμενα που είχαν μεταφραστεί στην Ανατολή από άλλες γλωσσικές και πολιτιστικές σφαίρες και που αυτή τη φορά μεταφράζονταν στα λατινικά…


Από τον «Αραβικό πολιτισμό» επέλεξα να σταθώ βιαστικά στις αναφορές στο Κοράνι και στον Μωάμεθ. Διαστροφή δυτική, θα πείτε. Αλλά έχω μείνει ως συνήθως άφωνη με την είδηση πως νεαρός Αφγανός φοιτητής απειλείται με την ποινή του θανάτου γιατί έγραψε στο Διαδίκτυο ότι ο Μωάμεθ είναι… μισογύνης! Πολλές φορές αυτές οι εμμονές των μουσουλμάνων και των Αράβων γενικότερα γύρω από την ερμηνεία του Θείου δημιουργούν δυσάρεστους, ιστορικούς συνειρμούς καθώς ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος. Οι διαπροσωπικές σχέσεις, γράφει η συγγραφέας, έχουν να κάνουν με ένα είδος θεωρητικού εκκρεμούς: Αρσενικό – θηλυκό, δυνατό – δυναμικό, δυνατό – ασθενές, φανερό – κρυφό. Η κωδικοποίηση του σώματος έχει ιδιαίτερη θέση στον μουσουλμανικό κόσμο. Το φιλί, για παράδειγμα: Δημοσιογράφος του γαλλικού περιοδικού Marie Claire ρωτάει ένα ζευγάρι μουσουλμάνων πότε φιλήθηκαν για τελευταία φορά. Είναι ο Μιλούντ και η Ντζαζιά, 30 και 21 χρόνων αντιστοίχως. Η απάντηση: Εχουμε να φιληθούμε εδώ κι ένα μήνα για δύο λόγους, λέει η Ντζαζιά. Πρώτον, έχουμε τσακωθεί για κάτι και, δεύτερον, είμαστε πιστοί μουσουλμάνοι. Σπάνια φιλιόμαστε εκτός σεξουαλικής πράξης, γιατί η θρησκεία μας επιβάλλει για το φιλί τους ίδιους κανόνες με τη σεξουαλική επαφή. Επειτα από κάθε φιλί και οι δύο κάνουμε λουτρό, επιτόπια νηπτική ιεροτελεστία και προσευχή. Ετσι το σκεφτόμαστε δύο φορές αντί για μία πριν το κάνουμε… Για μένα, λέει ο Μιλούντ, αυτό είναι πραγματικός καταναγκασμός, θα ήθελα καμιά φορά να λησμονούσα τους νόμους… αλλά είμαι πιστός…

Ως προς την ενδυμασία της γυναίκας, η αλήθεια είναι ότι ο Μωάμεθ υπήρξε αυστηρός. «Ω εσύ ο Προφήτης! Να πεις στις συζύγους σου, στις θυγατέρες σου και στις γυναίκες των πιστών ότι πρέπει να ρίχνουν πάνω τους όταν κυκλοφορούν γκαλαμπίες (που καλύπτουν από το κεφάλι μέχρι τα πόδια), τούτο είναι πιο κατάλληλο για να αναγνωρίζονται (ως αγνές πιστές) και να μην ενοχλούνται. Ο Αλλάχ είναι Πολυεύσπλαχνος, Πανοικτίρμων. (Κοράνι 33, 59). Ως προς την πολυγαμία, ο μουσουλμάνος μπορεί να παντρεύεται πέραν της μιας, εφόσον υπάρχουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ενώ παντού στο Κοράνι επισημαίνεται η ανωτερότητα του άνδρα… «Οι άνδρες, δε, υπερέχουν ένα βαθμό πιο πολύ». (Κοράνι 2, 228).

Οι δύο αποσπασματικές αναφορές είναι απλώς παρονυχίδα στον ποταμό των σελίδων των βιβλίων. Απλώς είναι λίγο… γαργαλιστικά, εξ ου και η επιλογή. Πάντως και τα δυο είναι για δυνατούς αναγνώστες, που αντέχουν να παρακολουθήσουν τη θρησκευτική, πολιτική και κοινωνική ζωή των Αράβων μέσα από τους αιώνες, σε εποχές που μεγαλούργησαν και σε εποχές που ατόνησαν αισθητά. Δύο βιβλία, τα οποία ενδεχομένως να απαντούν στο ερώτημα πολλών δυτικών διανοούμενων που διακρίνουν μια τάση αναγέννησης του αραβικού πολιτισμού και της λογοτεχνίας για να ξαναδιατυπωθούν σκέψεις σαν αυτή του Χαλίλ Γκιμπράν: Η ζωή κι ό,τι ζει συλλαμβάνεται στην αχλύ κι όχι στον κρύσταλλο. Και ποιος ξέρει αν ο κρύσταλλος δεν είναι η αχλύ σε αποσύνθεση;

ριτς

 

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 1-06-2008

22 thoughts on “Αραβική τέχνη

  1. Να σου ευχηθώ καλό καλοκαίρι rits μας🙂

    Θα επανέλθω για το θέμα σου!

  2. Καλημέρα Ριτς! Καλό μήνα!

    Πολύ ωραίο θέμα έπιασες!

    Όπως το λες είναι: Ο Έλληνας δεν γνωρίζει όχι μόνο από Ανατολή, αλλά ούτε καν κύρια ιστορικά γεγονότα τα οποία συνέβησαν στην Ευρώπη και που υποτίθεται ότι αφορούν και «τα του οίκου του» (ρώτα οποιονδήποτε Έλληνα τι ξέρει για τον 100ετή Πόλεμο, ποιον αιώνα ξέσπασαν οι πόλεμοι των Ουγενότων, τι ήταν αυτοί, πότε ξέσπασε η επιδημία μαύρης πανώλητος που αφάνισε το 1/3 της Ευρώπης, κ.λπ.).
    Ο Σαϊντ επισημαίνει πολλές αλήθειες και μόλις θυμήθηκα ότι «χρωστούσες» μια αναφορά στον «Οριενταλισμό» μετά το εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενό σου για τον «Δυτικισμό».

    Εκτός από το μεγαλύτερο αραβικό μπεστ σέλλερ μετά το Κοράνι («Το μέγαρο Γιακουμπιάν») δεν θυμάμαι κάποιο άλλο βιβλίο που να φέρνει στον Έλληνα κάτι ουσιαστικό από τον Αραβικό κόσμο. Ούτε καν από την κατά τα άλλα «ποιοτική» κρατική τηλεόραση, η οποία προχωρά το πολύ μέχρι τον Ιρανικό κινηματογράφο (εδώ θα μου πεις, αγνοεί προκλητικά τον μεγαλύτερο σε παραγωγές κινηματογράφο παγκοσμίως που είναι το Bollywood).
    Ως τώρα ο Έλληνας ξέρει τον αραβικό και μουσουλμανικό κόσμο μέσα από τα μάτια των Δυτικών (α! ξέχασα! Μερικοί έχουν επισκεφτεί το Μαρόκο και την Αίγυπτο σε επταήμερα οργανωμένα ταξίδια με γκρουπ και έτσι έχουν γυρίσει «αραβολόγοι»… ).

    Ο «Αραβικός πολιτισμός» της Ελένης Κανδύλη θα πρέπει να διαβαστεί καθώς όχι απλώς είναι καταπληκτικό, αλλά προσφέρει την ευκαιρία να μάθει πολλά (πάρα πολλά) που δεν ξέρει ο Έλληνας και προσωπικά έχω να πω για το μεγάλο ενδιαφέρον μου για κάθε κείμενό της πάνω σε ένα αντικείμενο το οποίο στην Ελλάδα το γνωρίζουν ελάχιστοι («ελαχιστότατοι» όπως έλεγε και ο Σαρτζετάκης) τόσο καλά.

    Ακόμη, θα πρότεινα σε κάποιον που θέλει να πάρει μια γεύση (γενική εικόνα) από όλο τoν μουσουλμανικό κόσμο, μια παλιά αγγλόγλωσση πακιστανική έκδοση (επί του μακαρίτη Zia Ul Haq, του ισλαμιστή στρατηγού και δικτάτορα του Πακιστάν) το «The Muslim World Today» του S. Amjad Ali (έκδοση από το National Nijra Council, 20, Masjid Road, F-6-4, Islamabad Pakistan) το οποίο διαβάζεται και ως -μη Δυτικός- «ισλαμικός Άτλας». Όσοι πάλι έχουν αναρωτηθεί τι κάνουν πεσμένοι στα πατώματα των τζαμιών και πως είναι το τελετουργικό της προσευχής εκεί μέσα, συστήνω το «How to offer the Salat Correctly» (μετάφραση του Islah-e-Inqilab Ummat») με όλο το τυπικό της προσευχής που πρέπει να κρατά ένας μουσουλμάνος καθημερινά (νομίζω είναι διαθέσιμο και στην Αγγλία).

    Μάλλον παρασύρθηκα σε βιβλιοκριτική (εσύ με παρέσυρες Ρίτσα, με το βιβλίο της Κανδύλη, καθώς είμαι αναγνώστης και των δυο σας). Τουλάχιστον, μια και είναι κοντά γεωγραφικά οι Έλληνες, θα πρέπει να διαβάσουν κάτι για τον αραβικό και τον μουσουλμανικό κόσμο.

  3. Γεια σου Ριτσα!
    Εχω καιρο να σε διαβασω.Ειχα διαβασμα για τις πανελληνιες και γι’ αυτο απειχα απο το blogging.
    Εγραψα μερικα νεα ποστ στο μπλογκ μου.Δες τα να μου πεις τη γνωμη σου.
    Ωραιο το σημερινο σου κειμενο.

  4. Μολις επέστρεψα από ενα ομορφο γουικεντ εκτονωσης!!!!. Ες αυριον τα σπουδαία αγαπημένοι φίλοι
    ριτς

  5. @@@μουργος….ευχαριστώ. Η Ελένη Κονδύλη ( Abttha) μου έδωσε την ιδέα
    Νασαι καλά που μπήκες εδώ και άφησες το σχόλιο σου. Είμαι λίγο πνιγμένη και δεν προλαβαίνω το μπλογκιν…
    ριτς

  6. @@anisixos….Kαλησπέρα, ελπίζω να είσαι καλά και να εσκισες στις εξετάσεις σου. Ελπίζω επισης να ξεπέρασες τις αγωνίες σου.
    Θα περασω να ρίξω μια ματιά, αν και δεν μπλογκάρω συχνά πια.
    ριτς

  7. @@@Zalmoxis Καλησπέρα…. ευχαριστούμε για την ενημέρωση και συμπλήρωση στο κειμενο μου //Η Ελένη ναναι καλά που με ενέπνευσε με τη δουλειά της… Ειπα εγώ ότι μετα το Δυτικισμό θα μπω στο οριενταλισμ; Εκανα τέτοιο λάθος ; Ωχ μανουλα μου!!!!

  8. @@ Τερας της Αμάθειας…. Ας ελπίσουμε σ ένα απολαυστικό και ευρηματικό καλοκαίρι.Καλό μήνα προς το παρον αγαπητή μου
    ριτς

  9. έσβησα κι έγραψα πεντακόσιες φορές εδώ.
    πάμε ξανά, και απλά.

    ρίτς, σ’ευχαριστώ πολύ για την ανάρτηση εδώ και για τη δημοσίευση στην εφημερίδα.
    ναι, κολάκεψες την ψωροπερηφάνεια μου.
    είναι όμως και κάτι άλλο, πιο βαθύ ελπίζω και πιο ουσιαστικό, και μάλιστα διττό:
    δημοσιεύοντας εδώ, επέτρεψες σε άλλους να εκφράσουν τη γνώμη τους ή να πληροφορηθούν για το θέμα που αγαπώ τόσο, και αγωνίζομαι όσο αγωνίζομαι.
    και μετά, το άλλο, είναι ότι με ενθάρρυνες. μου άρεσε και η κοπτοραπτού, που είπε ότι μου έκανες μεγάλο δώρο.
    να πω κάτι, πέραν όλων των άλλων που θα ήθελα να πω;
    να, λοιπόν. είμαι στη δουλειά μου μέτρια. το παλεύω όσο έτυχε να μπορώ. για την αγάπη δε μιλάμε, αυτή δεν έχει μέτρο.
    ε, συχνά μου τυχαίνει εδώ στην πατρίδα μου, να νιώθω τελείως μηδαμινή. και πηγαίνω σε κάποιο συνέδριο, ημερίδα, κάτι τελοςπάντων τέτοιο όπου όλοι οι μαζωμένοι ξέρουν περισσότερα από μένα, κι εκεί νιώθω κάπως σαν ψάρι στο νερό.
    είναι πολύ πικρό αυτό που λέω δω, ελπίζω να το γράφω κατανοητά.
    ε, μ’ εσάς ένιωσα όμορφα. απρόοπτα και καθαρά.
    χίλια ευχαριστώ.
    θα ήθελα να σας γράψω ένα παραμύθι που λατρεύω. δεν ξέρω αν θα μπορέσω να το γράψω, γιατί έχω μάθει να το λέω μονάχα. το λέω τουλάχιστον μια φορά το εξάμηνο, το θεωρώ βασικό…
    μου δώσατε τέτοια χαρά που τώρα τα έβαψα μαύρα γιατί νιώθω ότι δεν είμαι στο ύψος που θα ήθελα για σας.

  10. Μπήκα να πω μια καλησπέρα και να επιστρέψω στο διάβασμα (ΔΕΝ διαβάζω το παιδί μου -μη με πάρετε για υστερικομαμά- μου προέκυψε προτζεκτ για το φθινόπωρο) και παρασύρθηκα… Το διάβασα όλο, εξ’ άλλου πάντα μου αρέσουν τα θεμελιωμένα κείμενα (με κάνουν καλύτερη), γιατί έρχεται και πάνω στη συζήτηση (ειδικά στη Γαλλία -που έχει παράδοση στους καυγάδες των διανοητών- γίνεται χαμός με το βιβλίο του Γουγκενέμ, που δεν έχω διαβάσει αλλά σκοπεύω) για το αν ο Αριστοτέλης πέρασε στη δύση μέσω των αράβων ή μέσω των μεταφράσεων των δυτικών μοναχών. Ενδιαφέρουσα άποψη κι αυτή δε νομίζεις?

  11. @@@ Eleni…. θεωρω τη δουλειά σου εξαιρετική, παρ ότι δεν είμαι ειδική. Η αισθηση μου όμως είναι αυτή . Και σιγουρα δεν έκανα κάτι που δεν ήθελα.
    Οσον αφορά αυτά που λες, νομίζω ότι συμβαίνουν σε πολλούς, και σε μένα φυσικά, αλλά δεν είναι κακό. Μας βοηθάει να βρισκουμε το μέτρο και να μην θεωρούμαστε από το εγώ μας αυθεντίες, ενώ μπορεί να είμαστε απλώς καλοί γνώστες ενός θέματος.
    Κράτα γερά, καλά και όλα παιρνουν το δρόμο τους όταν οι ανεμοι καποια στιγμή πνέουν ούριοι
    ριτς

  12. @@@ Meniek… καλως το κορίτσι. Πώς πήγε η μικρή ; Φαντάζομαι ότι θαναι καλή σαν τη μαμά της, η οποία παιρνει το ενα προτζεκτ μετά το άλλο, ενώ εμείς…γραφιάδες ντιπιαντιπ….. Σ ευχαριστω για την πληροφορία, αν το διαβάσεις ενημερωσε με, γιατί εγω δεν ξέρω πολλά επ αυτού. Είμαι χωμένη στα κλασσικά.
    ριτς

  13. η ιστοσελιδα σας ειναι πολυ καλη και λεει πολα πραματα για παραδειγμα εγω μπηκα να βρω κατι και βρηκα οτι ηθελα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s