Σύγχρονοι διανοούμενοι, «στοχαστές»… και άλλα


Η εποχή μας δεν παράγει μεγάλους συγγραφείς, λέει ο βραβευμένος το 2001 με Νομπέλ Λογοτεχνίας ινδικής καταγωγής συγγραφέας B. N. Νάιπουλ. Υπερβολικά απλουστευτική η δήλωση, αλλά ο άνθρωπος έχει δίκιο. Αν, όμως, ο Νάιπουλ ήθελε να είναι κατά τι δικαιότερος, θα έπρεπε να προσθέσει ότι η εποχή μας, εκτός από συγγραφείς, δεν παράγει ούτε μεγάλους φιλοσόφους-διανοητές. Αυτούς που σε κρίσιμες περιόδους βοηθούν στον επανακαθορισμό της πορείας της ανθρωπότητας. Σε προηγούμενους αιώνες, οι φιλόσοφοι είχαν αναλάβει να διερευνήσουν τα προβλήματα της ιδιοκτησίας, της απολυταρχίας, της θρησκείας, της επιρροής της Εκκλησίας. Δεν τοποθετούνταν απλώς, πρότειναν λύσεις. Ο στοχασμός τους, όπως σημειώνει ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, εκινείτο μέσα σε διαρκή υπονόμευση των καθιερωμένων. Ο Μοντεσκιέ, ο Ντιντερό, ο Ρουσσώ, ο Βολταίρος καταφλέγονταν από τον έρωτα της ελευθερίας. Αυτό ήταν ένα από τα σπουδαία αιτήματα της εποχής τους. Κατεδάφισαν τα οχυρά της φεουδαρχίας, της απολυταρχίας, της δεισιδαιμονίας, αξιοποίησαν την έννοια του ανθρώπου, κάθε ανθρώπου, μίλησαν με πάθος για την ισότητα των καθηκόντων και των δικαιωμάτων και προέβαλαν τα ανθρώπινα ιδανικά ως τα μόνα ικανά να διευθετήσουν τις τρομακτικές δυσχέρειες που εκπορεύονταν από τη συγκέντρωση υπερβολικής ισχύος στα χέρια της τότε άρχουσας τάξης. Οι περισσότεροι δεν έκαναν τίποτ’ άλλο από το να εκφράζουν τα αιτήματα των απλών ανθρώπων, έτσι όπως διαμορφώνονταν σε συλλογική συνείδηση.

Σήμερα, τα αιτήματα είναι διαφορετικά: ο αυξανόμενος φόβος του πολίτη και το άγος της διεθνούς τρομοκρατίας. Η εργασιακή ανασφάλεια και η συνεχής διαρροή στον τομέα των περίφημων κεκτημένων. Είναι η αγωνία του πετρελαίου (η λέξη ενέργεια κινδυνεύει να εισαχθεί ακόμη και στα βιβλία της πρώτης δημοτικού, όπου τα παιδιά αντί για το μα-μα, να το γα-λα, θα διαβάζουν μα-μα, να η εν-εργει-α), αλλά και αυτή της διαχείρισης και διανομής των τροφίμων. Οι «ινστρούχτορες» συναντώνται σε ακριβές μεγαλουπόλεις (αυτές τις μέρες ήταν η Ρώμη η εκλεκτή), εκφωνούν εξαιρετικά λογίδρια, αλλά στην πραγματικότητα ανακυκλώνουν τις ίδιες κοινοτυπίες. Οι κυβερνήσεις, ατελείς όπως πάντα, ξεχύνονται σε ένα κυνήγι μαγισσών, ανακοινώνοντας π.χ. «σπουδαία» μέτρα για την ακρίβεια, ενώ εμμέσως διαμηνύουν ότι στις σύγχρονες κοινωνίες επιβιώνουν οι καθαρόαιμες ράτσες! Κι εδώ είναι που λείπουν οι διανοητές, οι μπροστάρηδες της έτερης σκέψης, που ενδεχομένως θα μπορούσαν να σταχυολογήσουν τα αιτήματα της πλειοψηφίας και να δημιουργήσουν διαύλους δημόσιας παρέμβασης και επιρροής των ιθυνόντων τούτου του κόσμου. Αλλά μήπως πολλοί από αυτούς δεν είναι συνέχεια κομματικών μηχανισμών, δεν αναρριχώνται έχοντας εξασφαλίσει κομματική στήριξη;

Στέρεψε το λάλον ύδωρ. Όπως έχουν στερέψει και οι πηγές, στο πλαίσιο της παγκόσμιας αφυδάτωσης ιδεών και οι αυτοπροσδιοριζόμενοι ως φιλόσοφοι βολεύονται μέσα από βιβλία και δημοσιεύσεις, που όμως απευθύνονται στον δικό τους εσωτερικό κύκλο. Η ανθρωπότητα ωστόσο τρέχει. Το κοντέρ της ξεπερνά τα όρια της Φερράρι. Αλλά με ποιες προωθητικές δυνάμεις; Προφανώς, την επιστήμη και την τεχνολογία. Αμφότερα στην υπερβολή. Θα προσέθετα και τα πεπερασμένα πολιτικά και οικονομικά συστήματα, τα οποία αν και ξεζουμισμένα πια σαν γριές πόρνες μιμούνται συχνά τη Λερναία Ύδρα. Ενώ όλοι τα θεωρούμε νεκρά, εκείνα ξαναγεννιούνται και μάλιστα εμφανίζονται με εξουσιαστικές τάσεις, αυστηρότερες εκείνων του πρόσφατου παρελθόντος χρόνου.

» The Oceans of Bujuku «

Θα μου πείτε, μα είναι δυνατόν ένας σύγχρονος Βολταίρος να λύσει τον γόρδιο δεσμό της ενέργειας και με το αφοπλιστικό «Σουσάμι, Ανοιξε» να επέλθει ισορροπία σ’ ένα απoλύτως διαταραγμένο σύστημα; Οι απαντήσεις δεν προκύπτουν, εκμαιεύονται. Το γεγονός ότι ο διεθνής και ελληνικός Τύπος επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους με εξαιρετικά σπάνια συχνότητα στο πρόβλημα, σημαίνει ότι κάπου έχουμε φρακάρει και χρειαζόμαστε αποφρακτήρα. Διάβαζα προ ημερών στον «Ιντιπέντεντ» ότι στη Βρετανία οι συνταξιούχοι δεν μπορούν να ζεστάνουν τα σπίτια τους. Οι Ευρωπαίοι φορτηγατζήδες και οι ψαράδες γίνονται πρώτης τάξεως θορυβοποιοί, καθώς απειλούνται εξαιτίας της αύξησης της τιμής των καυσίμων. Κάποιες δευτεροκλασσάτες αεροπορικές εταιρείες κατεβάζουν ρολά και ορισμένες εταιρείες φέρι μποτ διακόπτουν τα δρομολόγιά τους στη βόρεια Ευρώπη. Οι Παλαιστίνιοι γεμίζουν το ρεζερβουάρ του αυτοκινήτου τους με… λάδι ελιάς. Οι Αμερικανοί σκέπτονται να κλείσουν για λίγο στο γκαράζ τα αυτοκίνητά τους και όπως προκύπτει από τα στοιχεία του υπουργείου Μεταφορών, τον φετινό Μάρτιο, τα μίλια που διήνυσαν οι Αμερικανοί ήταν 11 δισ. λιγότερα από τον Μάρτιο του 2007, τα χαμηλότερα από το 1979. Προβληματισμός υπάρχει και στους Αμερικανούς εργοδότες. Κάποιοι σχεδιάζουν να προτείνουν στους υπαλλήλους τους να εργάζονται περισσότερες ώρες την ημέρα, αλλά λιγότερες ημέρες. Στο Σιάτλ, ο ιδιοκτήτης ιταλικού εστιατορίου (ο ελληνικής καταγωγής, Νικ Δαμιανίδης) σκέπτεται να εγκαταστήσει κάμερες στις αποθήκες όπου φυλάσσεται το μαγειρικό λάδι, γιατί διάφοροι απατεωνίσκοι το κλέβουν και το εκμεταλλεύονται ποικιλοτρόπως.

Στην Αιθιοπία, οι οργανώσεις αρωγής πλήττονται από την αύξηση του κόστους μεταφοράς της βοήθειας προς τους δεινοπαθούντες του εμφυλίου πολέμου και στη Νότιο Αφρική, η αύξηση της τιμής στο ντίζελ κατά 49% έχει κατεβάσει στους δρόμους χιλιάδες πολίτες. Σε τρεις μεγάλες πόλεις της Κίνας ισχύει πλέον η διανομή πετρελαίου με δελτίο, με την ελπίδα να μειωθεί η ζήτηση, ενώ οι Ινδονήσιοι περνούν ώρες στους δρόμους διαδηλώνοντας εξαιτίας της απόφασης της κυβέρνησης να καταργήσει τις επιδοτήσεις στα καύσιμα. Στη Μαλαισία, οι αρχές έδωσαν εντολή στα βενζινάδικα να μη γεμίζουν τα ρεζερβουάρ αυτοκινήτων με πινακίδες Σιγκαπούρης. (Στη Μαλαισία, η βενζίνη είναι κατά τι φθηνότερη). Στην Υεμένη, το ζήτημα του πετρελαίου ανάβει φωτιές στους απλούς ανθρώπους, ενώ στην Αυστραλία, οι «πολιορκημένες» αεροπορικές εταιρείες περικόπτουν τα δρομολόγιά τους και απολύουν εργαζόμενους.

» Shanghai «

Οποιοσδήποτε θα μπορούσε να διαμαρτυρηθεί -και δικαίως- λέγοντας: μα, καλά, το θέμα της τιμής των καυσίμων είναι δουλειά των διανοουμένων, κι όχι των κανόνων της αγοράς; Χρειάζεται, δηλαδή, ο ρομαντισμός ενός σύγχρονου Ρουσσώ για να απαλλαγούμε από τον δυνάστη που λέγεται πετρέλαιο ή από τους δυνάστες που λέγονται απανταχού στον κόσμο κερδοσκόποι; Προφανώς, όχι. Μήπως, όμως, ένας διανοούμενος οικονομολόγος;

Παλαιότερα, οι ελίτ των διανοουμένων διαμόρφωναν φιλοσοφικές τάσεις και εκπροσωπούσαν εν μέρει τις λαϊκές μάζες. Σήμερα, η διάχυση της γνώσης και οι συνειδητοποιημένες κοινωνίες οδηγούν τους πολίτες να κρίνουν εξατομικευμένα και να αποφασίζουν με πολύ πιο ωφελιμιστικά κριτήρια. Αυτό, όμως, δεν μπορεί να συγχωρεί εξ ορισμού τις ελίτ. Αυτό είναι, νομίζω, το στοίχημα της συναισθηματικά αποστεωμένης εποχής μας, η οποία χρειάζεται νέες μορφές του υπάρχειν και του σκέπτεσθαι. Το μπαλάκι, λοιπόν, ας πεταχτεί στο γήπεδο των στοχαστών. Σειρά τους να… υπονομεύσουν τα καθιερωμένα.

ριτς

Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή, 8-6-2008

Advertisements

9 thoughts on “Σύγχρονοι διανοούμενοι, «στοχαστές»… και άλλα

Add yours

  1. Εξαιρετικό για την ανησυχία του κείμενο. Προτείνω να διαβάζουμε και να επιλέγουμε, οι κοινωνικές συνθήκες επιβίωσης του ανθρώπινου πνεύματος και των παναθρώπινων αξιών το επιβάλλουν. Υπάρχει πολύ σκαρταδούρα επίτηδες γύρω μας, που θοώνει την αντίληψη και την συλλογική κρίση.

  2. Καλησπέρα Ριτς!

    Το κείμενό σου θέτει με σαφήνεια και στις πραγματικές του διαστάσεις το μείζον πρόβλημα για τον σημερινό πολιτισμό. Έχω να σχολιάσω κάτι σχετικά, επικαλούμενος κι εγώ τον Naipaul.

    Πρώτα απ΄ όλα, ο συγγραφέας φαίνεται αισιόδοξος όταν αναφέρεται στο μέλλον της Ινδίας -και κατ΄ επέκτασιν και στον υπόλοιπο κόσμο θα συμπληρώνα- μέσα από την «ινδική τριλογία» του («An Area of Darkness», «India: A Wounded Civilization» και «India: A Million Mutinies Now»). Ειδικά στο τελευταίο βιβλίο, φέρνει αναλογίες ανάμεσα στην επανάσταση των Ινδών του 1857 (πέρυσι κλείσαμε τα 150 χρόνια) και στη αναζήτηση της ελευθερίας και της χειραφέτησης της κοινωνίας στο σύγχρονο κόσμο. Η επανάσταση του 1857 ήταν μια μεγάλη εξέγερση των Ινδών ενάντια στην βρετανική αυτοκρατορία που στην ορολογία των αποικιοκρατών ονομάστηκε «Ανταρσία των Σεπόϋς» (Σεπόϋς ήταν το υποτιμητικό παρατσούκλι για τα ινδικά στρατεύματα που διοικούσαν οι Βρετανοί αποικιοκράτες). Ήταν η μεγαλύτερη επανάσταση εναντίον της αποικιοκρατίας τον ΙΘ΄αιώνα. Μάλιστα, ο Καρλ Μαρξ ο οποίος έγραφε τότε για λογαριασμό της New York Tribune ασχολήθηκε με άρθρα του με την επανάσταση αυτή και λίγο μετά προέβλεψε την αντίσταση και την ανςεξαρτησία της Ινδίας, η οποία ήλθε 90 χρόνια μετά.

    Η αναλογία του σήμερα με την τριλογία του Naipaul και την επανάσταση αυτή είναι προφανής:
    Σήμερα έχουμε μια ανάλογη «αυτοκρατορία» όπου οι αποικιοκράτες διαθέτουν στρατό από υπαλλήλους «διανοητές», δηλαδή κάποιες μετριότητες οι οποίες υπακούουν σε κόμματα, επιχειρήσεις, κυβερνήσεις,κ.λπ. και προσποιούνται τους διανοούμενους, ενώ με περισσή ιταμότητα και αμετροέπεια κηρύττουν σαν κοσμικοί πάπες το δικό τους «αλάθητο». Και οι πραγματικοί διανοού,ενοι αντιπετωπίζονται ως αιρετικοί ή -ακόμη χειρότερα- ως γραφικοί…
    Για του λόγου το ασφαλές, αςε υποθέσουμε πως επισημαίνει κάποιος «διακοούμενος οικονομολόγος» όπως επισημαίνεις, ότι σήμερα, μπροστά στα αδιέξοδα του φιλελευθερου καπιταλισμού, η Νέα Ζηλανδία κρατικοποεί τους σιδηρόδρομους, ο (δεξιός) Μπερλουσκόνη πρότεινε κρατικοποίηση της Αλιτάλια, στις 18 Φεβρουαρίου ο οίκος αξιολόγησης Standard & Poor΄s ανακοίνωνε πως θα αναβαθμίσει την πιστοληπτική ικανότητα μιας τράπεζας (της Norther Rock) σε
    «Άριστα» εφόσον κρατικοποιείτο (θέμα κρατικοποίησής της έθεσε ο Γκόρντον Μπράουν) ενώ το μοντέλο της κρατικοποίησης της Bear Sterns ως μέτρο εξομάλυνσης της κρίσης στις αγορές, την οποία μάλιστα χαρακτηρίζουν «ασταθή και άκρως επικίνδυνη», πρότειναν,οι ίδιοι οι υπουργοί Οικονομίας και οι κεντρικοί τραπεζίτες των δέκα πλουσιότερων χωρών!
    Αν αυτά τα πρότεινε ένας ανεξάρτητος διανοούμενος οικονομολόγος θα τον λοιδωρούσαν ως ντεμοντέ, ως παλαιοκομμουνιστλη, ως γραφικό, κ.ο.κ. Όταν όμως τα προτείνει το ΄λιιδο το «σύστημα» αναγνωρίζοντας (με την ουρά στα σκέλια) πως έχει αποτύχει, τότε «άκρα του τάφου σιωπή».
    Αν διδαχτούμε από το παράδειγμα του 1857, μόνο μια λύση μπορώ να σκεφτώ που να δικαιοιλογεί της αισιοδοξία του Naipaul ή του κάθε Naipaul: αυτά που έκαναν οι Ινδοί σε κάθε λευκό, ευρωπαίο, χριστιανό εκείνη την χρονιά (καλύτερα μερικές δεκάδες χιλιάδες «διανοητών» λιγότεροι για να έχουμε μερικές δεκάδες ή και εκατοντάδες πραγματικούς διανοούμενος).

  3. Καλησπέρα!

    …το ξέρουμε όλοι και το περιμένουμε πως το σύστημα θα καταστραφεί από μέσα και μόνο του. Θα συμβεί αυτό όμως, επειδή θα αναγνωρίσει την πλήρη αποτυχία του εγκαίρως ή θα φτάσει στο πιο έσχατο σημείο, με προφανώς ασύλληπτες ακόμη τις επιδράσεις στην κοινωνία από τη μάζα;
    Δεν έχουμε ιδέα μάλλον τι μας περιμένει.
    Η αδυναμία της διανόησης να αφυπνίσει την ούτως ή άλλως α-κοινωνική υπόσταση της μάζας έγκειται, δυστυχώς, στη συνειδητοποιημένα χοντροκέφαλη αντίδραση της μάζας: «περνάω καλά εγώ, άσε με»

    Χαιρετισμούς, να’ σαι καλά!

  4. άκουγα ένα ωραίο ελληνικό τραγούδι, μα πολύ ωραίο, και σκεφτόμουνα: έχουμε ακόμη ταλέντα! σκέφτηκα την τέχνη και την ποίηση, και μετά αναπόλησα παλιότερες εποχές που μας κληροδότησαν έργα, μουσικές, τοπία, γλυπτά κλπ κλπ. και σκέφτηκα πως και σήμερα έχουμε ικανούς ανθρώπους, αλλά πολλ΄ς φορές τους θάβουμε εμείς οι ίδιοι κάτω από διαπλεκόμενα συμφέροντα, υπερτιμημένες προωθήσεις αγοράς σχεδόν, κι ίσως οι πραγματικοί διανοητές να μη φτάνουν στην επιφάνεια της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας, όπου η κριτική σκέψη δεν προωθείται…
    ριτς, συγγνώμη μου μιλάω τόσο γενικά και άσχετα, αλλά πέραν του πρακτέου με βάση την τρομερή οικονομική κρίση που φαίνεται να απλώνεται όπως η χολέρα το μεσαίωνα, εντύπωση μου κάνει πως διανύουμε και εποχή όπου δεν αναφερόμαστε με ειλικρίνεια σε κεκτημένες αξίες δημοκρατίας και ελεύθερης σκέψης και σεβασμού των διαφόρων υποσυνόλων…
    μου έκανε εντύπωση που ο σαρκο, με σκοπό να μας γοητεύσει (ίσως και για κάποιους λόγους) , αναφερόμενος στην ταύτιση απόψεων μεταξύ ελλάς γαλλία συμμαχία για τη δημοκρατία των σκοπίων, έθιξε μέσα στην ελληνική βουλή τη διπλανή χώρα μιλώντας για ελλειματική δημοκρατία,
    ακριβώς για τα αδαή δικά μου μάτια, όπως εκείνος ο γεράκος του οηε, που έβαζε να ψηφίσουνε τους κυπρίους για να πουν το ναι. επειδή οι κύπριοι ψήφισαν όχι, υπήρχε αρνητικός σχολιασμός!!!!
    είναι δλδ σαν να έχουμε γυρίσει σε μια κοινωνία που δεν υπάρχει δημοκρατία και πραγματικός σεβασμός ούτε για μας, ούτε για τους άλλους.
    πώς να λάμψουν διανοητές έτσι;
    κι αν μιλούν, εξοστρακισμένοι στα βαθύτερα διαμερίσματά τους είναι…
    υπογραφή: η 23χρονη ξανθιά

  5. Ρίτσα, απολογούμαι που δεν μπόρεσα να το διαβάσω όλο. Αν και μου φάνηκε ιδιαίτερα ελκυστικό κείμενο είναι αργά και τα μάτια μου δεν μένουν ανοιχτά, θα επιστρέψω όμως και θα το τελειώσω γιατί το θέμα που ανοίγεται είναι ουσιαστικό και με ενδιαφέρει πάρα πολύ!

  6. To ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ, η Πομπηία σε αφασία, ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΙ ΦΤΑΙΝΕ;
    Οι πανάκριβες, κερδοσκοπικές «εναλλακτικές» φούσκες αποπροσανατολίζουν…
    Ας βάλουμε τα παιδιά στις βάρκες τής δοκιμασμένης και αποσιωπημένης Συμφιλιωτικής Αυτάρκειας, πριν από την αυριανή ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ των τελευταίων ιερατείων, κατά το παράδειγμα των προτύπων τους φαραώ, Ρωμαίων, Μάγια κοκ, όπως φαίνεται στο βίντεο:

    Το μέλλον μας εξαρτάται κυρίως από μας κι όχι από τα σκιάχτρα!
    Είμαστε ευγνώμονες στους ιστοχώρους που φιλοξενούν παρόμοιες φιλειρηνικές προτάσεις, τις οποίες τα πανικόβλητα ιερατεία αποσιωπούν εγκληματικά, αν και όχι αιώνια!

  7. Η αλήθεια είναι ότι πληρώνουμε τις επιλογές μας ως κοινωνίες. Αντί να προωθηθεί η ιδέα της μαζικής μεταφοράς, να γινόντουσαν από την αρχή σχεδιασμοί για τρένα, λεωφορεία, κλπ, δόθηκε βάρος στην ατομική ιδιοκτησία. Ο καθένας το δικό του αυτοκίνητο. Έγινε μπούμερακ, που μας έρχεται στο κεφάλι!
    καλημέρα

  8. Συμφωνώ με όσα λες ριτς. Βέβαια, δεν αρκεί να πάρουν τη μπάλα στα πόδια τους οι διανοούμενοι. Πρέπει να υπάρχουν και ευήκοα ώτα. Και δεν ξέρω κατά πόσον είναι εύκολο σήμερα να ξεφύγουμε από την ελαφρότητα που μας περιτριγυρίζει και να αμφισβητήσουμε κατεστημένες αντιλήψεις και νοοτροπίες. Έστω και υπό την καθοδήγηση του πνευματικού ανθρώπου…

  9. Δεν ξέρω βρε Ριτσάκι μου, τα έχουμε ξανασυζητήσει εμείς… Δεν ξέρω αν φταίνε οι διανοούμενοι σήμερα, που δεν μιλάνε, εμείς που δεν (θα) τους ακουμε, η εποχή που δεν τους «αφήνει»… Μου λείπουν πάντως οι δυνατές φωνές, που θα «ξεσήκωναν» τον κόσμο….
    (τρομερό το κείμενο, όπως πάντα 🙂 )

    Μούτς!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: