Ρητορεία και δεινή γραφή


Προσωπα

Tης Pιτσας Mασουρα

thalisΟ διανοητής Λεβ Σεστόφ (1866-1938) συχνά αναφερόταν στους δειλούς ανθρώπους που όμως έχουν ταλέντο στο γράψιμο. Συνήθως αυτοί οι άνθρωποι, έλεγε, δρουν με βραδύτητα. Ποτέ δεν είναι αργά για να σκεφτούν. Μπροστά στους άλλους νιώθουν φοβισμένοι, όταν όμως βρεθούν μόνοι με τον εαυτό τους γίνονται τολμηροί. Είναι κάκιστοι ρήτορες, αλλά γίνονται θαυμάσιοι συγγραφείς. Η ζωή των περισσοτέρων είναι φτωχή και μίζερη. Οταν είναι άσημοι, κανείς δεν τους προσέχει, κι όταν έρθει η δόξα, δεν την έχουν ανάγκη, γιατί έχουν ξεφύγει από τα ανθρώπινα όρια. Προφανώς, ο Σεστόφ (ιδιάζουσα περίπτωση μαρξιστή φιλοσόφου με έντονα θρησκευτικά πάθη) δεν αναφερόταν σε πολιτικούς, τους οποίους, άλλωστε, δεν συμπαθούσε. Τον ένοιαζαν οι σεμνοί διανοούμενοι που εκείνες τις εποχές δύσκολα αποκτούσαν πρόσβαση στα υποτυπώδη μέσα προβολής και που στο κάτω κάτω δεν είχαν ευρύ κύκλο αναγνωστικού κοινού.

Ομως η Ιστορία βρίθει πολιτικών ανδρών που διακρίθηκαν για τη δεινή γραφή και τη ρητορική τους δύναμη και που επηρέασαν με τον τρόπο σκέψης τους γενιές και γενιές ανθρώπων. Από την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας θα στεκόμουν δίχως άλλο στον φιλόσοφο και πολιτικό Κωνσταντίνο Τσάτσο («Η τριλογία της ψυχής μου») και τον πολυγραφότατο Παναγιώτη Κανελλόπουλο (ξαναδιάβαζα πρόσφατα το «Ημερολόγιο Κατοχής»). Ακόμη και στις μέρες μας έχουμε πολιτικούς με καλή πένα, αλλά θα αποφύγω τις αναφορές, πρώτον για να μην παρεξηγηθώ και δεύτερον γιατί τελευταία όλοι γράφουμε κι αν δεν γράφουμε, θα θέλαμε πολύ να γράψουμε, ικανοποιώντας το αχόρταγο εγώ μας. Ετσι είναι κι ας μην κρυβόμαστε πίσω από το δαχτυλάκι μας.

Από τον διεθνή χώρο, όμως, όπου η δημοσιογραφική ασυλία είναι λίγο μεγαλύτερη, θα ’θελα, έστω και επιγραμματικά, να αναφερθώ σε σημαντικές πολιτικές προσωπικότητες που κατάφεραν να διακριθούν και ως συγγραφείς. Ο Βενιαμίν Ντισραέλι είναι ένας από αυτούς. Πριν διατέλεσει δύο φορές πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας υπήρξε επιτυχημένος μυθιστοριαγράφος. Το έργο του Sybil (1845), όπου ο Ντισραέλι περιγράφει την ερωτική σχέση ανάμεσα στην κόρη ενός εργάτη – ακτιβιστή κι ενός αριστοκράτη ήρωα άφησε εποχή κι έκανε εκατοντάδες αναγνώστες να ταυτιστούν μ’ ένα κλασικό ερωτικό μοντέλο (Η απαγορευμένη σχέση πλούσιου και φτωχού) που εμείς σήμερα απολαμβάνουμε στις παλιές μαυρόασπρες ελληνικές ταινίες. Ενας άλλος είναι ο Ουίστον Τζόρτσιλ (The Age of Revolution, 1957), ή ο Τσέχος Βάτσλαβ Χάβελ, αλλά και ο Τζίμι Κάρτερ (An Hour before Daylight, 2001), τον οποίον κάποιοι συγκρίνουν ως προς τη συγγραφική του αρτιότητα με τον Μπαράκ Ομπάμα. Ξεχωριστός συγγραφέας και ρήτορας έχει χαρακτηριστεί ο 16ος πρόεδρος των ΗΠΑ. Ο Αβραάμ Λίνκολν, ο οποίος την Πρωτοχρονιά του 1863 υπέγραψε το Διάταγμα για τη χειραφέτηση των μαύρων και ο Μπαράκ Ομπάμα προχθές ορκίστηκε στη δική του βίβλο διακρίθηκε για το συγγραφικό του ταλέντο και τα διαγγέλματά του θεωρούνται πρότυπα ύφους. Είναι γνωστό ότι οι πολιτικοί έχουν τους «δικούς» τους γραφιάδες, που γράφουν τις ομιλίες τους.

Η ομιλία ορκωμοσίας του Ομπάμα, αναφέρεται στην «Ουάσιγκτον Ποστ», έχει γραφτεί από τον 27χρονο Jon Favreau, μέλος του επιτελείου του προέδρου. Εκείνος που λάτρευε τους γραφιάδες ήταν ο Τζορτζ Ουάσιγκτον, καθώς ο ίδιος δυσανασχετούσε κάθε φορά που έπρεπε να γράψει κάτι. (Φαντάζεστε μια νουβέλα γραμμένη από τον Τζορτζ Ουάσιγκτον, αναρωτιόταν προχθές ο αρθρογράφος της «Γουόλ Στριτ Τζέρναλ», Τζόναθαν Ράμπαν). Ο Λίνκολν, όμως, έγραφε τις ομιλίες του χωρίς τη βοήθεια των ειδικών. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ομιλίες του ήταν αυτή για τη δουλεία στη Βαλτιμόρη, το 1864: «Ο βοσκός τραβάει τον λύκο από τον λαιμό του πρόβατου, κάτι για το οποίο το πρόβατο τον ευχαριστεί, αποκαλώντας τον ελευθερωτή, ενώ ο λύκος τον επικρίνει, αποκαλώντας καταστροφέα της ελευθερίας, δεδομένου ότι το πρόβατο είναι μαύρο. Προφανώς, ο λύκος και το πρόβατο δεν συμφωνούν ως προς τον καθορισμό της έννοιας της ελευθερίας. Και προφανώς η ίδια διαφωνία υπάρχει ανάμεσά μας σήμερα, ακόμη και στον Βορρά, παρότι όλοι διατείνονται ότι αγαπούν την ελευθερία. Ως εκ τούτου παρακολουθούμε τη διαδικασία μέσα από την οποία χιλιάδες άνθρωποι καθημερινά αποτινάσσουν τον ζυγό της δουλείας, είτε χαιρετίζοντάς την ως πράξη πρόοδου προς την ελευθερία είτε καταδικάζοντάς την ως καταστροφή της ελευθερίας όλων»… Ο πρόεδρος Λίνκολν είναι μακράν πρωτοπόρος ως προς τον τρόπο γραφής.

Σημαντικός όμως θεωρείται και ο Τεοντόρ Ρούσβελτ. Από τα χρόνια του Χάρβαρντ (όταν ξεκίνησε το «The Naval War of 1812») ώς τα γεράματά του έγραφε με πάθος θέματα που ξεκινούσαν από την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ και έφταναν ώς τη σπουδαιότητα ενός εθνικού πάρκου. Συνολικά έγραψε 18 βιβλία, με σπουδαιότερο το «The Winning of the West» και πέρασε στην ιστορία ως αδηφάγος της λογοτεχνίας, με ιδιαίτερη αδυναμία στον δικό μας Αριστοφάνη! Στον αντίποδα του Τεοντόρ Ρούσβελτ θα πρέπει να τοποθετηθεί ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ, ο οποίος με το που παντρεύτηκε, άρχισε να γράφει κάτι για έναν εκατομμυριούχο από το Σικάγο, αλλά εγκατέλειψε την προσπάθεια πριν καν φτάσει στη σελίδα 2! Με βραβείο Πούλιτζερ τιμήθηκε ο Τζον Φιτζέραλντ Κένεντι για το βιβλίο του «Profiles in Courage», αν και πολλά έχουν λεχθεί επ’ αυτού, ενώ βιβλίο έγραψε και ο Νίξον, επίσης με πολλά ερωτήματα. Να μην ξεχάσω και τον Μπιλ Κλίντον με την αυτοβιογραφία του.

Ωστόσο, σήμερα πια όλα τα βλέμματα είναι στραμμένα στα βιβλία του Μπαράκ Ομπάμα. Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτό που αναφέρεται στον πατέρα του, («Dreams of my father», το έγραψε στα 34 του χρόνια) όπου ξεχειλίζει ένας ακούσιος ή εκούσιος συναισθηματισμός του παιδιού προς τον πατέρα γύρω από το πρόσωπο του οποίου πλάθει τον αγαπημένο μύθο, το δεκανίκι του. Το μεγάλο ατού του Ομπάμα είναι η ρητορική του τέχνη, η οποία φαίνεται ότι διεισδύει στην καρδιά της πολιτικής εκφραστικότητάς του. Θυμίζει Μάρτιν Λούθερ Κινγκ. Ενας Ρεπουμπλικανός γερουσιαστής τον αποκαλεί «άνθρωπο των λέξεων» και το περιοδικό «Νιου Γιόρκερ», «ελίτ που παίζει με τις λέξεις». Ο ίδιος θέλει να ταυτιστεί με τον Αβράαμ Λίνκολν, γι’ αυτό και επαναλαμβάνει συχνά στις δικές του λέξεις. Αλλά τελικά μόνον ο χρόνος θα ξεσκεπάσει τις αντοχές του Ομπάμα και την τυχόν ομοιότητά του με τους μεγάλους προέδρους των ΗΠΑ. Ωστόσο, ένα μεγάλο κομμάτι της δόξας το ’χει εξασφαλίσει. Ναι, το ’χει, ανεξάρτητα αν θα συνεχίσει να βασίζεται στη ρητορεία, κάτι που πολλές φορές ενέχει τον κίνδυνο της δημαγωγίας

9 thoughts on “Ρητορεία και δεινή γραφή

  1. Έχω κι εγώ αυτές τις μέρες στα χέρια μου το ‘Ημερολόγιο Κατοχής’. Λέει χαρακτηριστικά ο Κανελλόπουλος σε ένα σημείο (σελ. 527, η έμφαση δική μου), αναφερόμενος στις συνεννοήσεις μεταξύ Φιλελεύθερων και Κομμουνιστών στο Κάιρο, όπου βρισκόταν εξόριστη η τότε ελληνική κυβέρνηση: ‘Στην προτελευταία συνάντησή μου με τον Βενιζέλο άκουσα από τα χείλη του τη φράση: «Αν πάω εγώ να συναντήσω τον Μπακιρτζή, δεν μπορεί να μην επηρεασθεί και να μη συνεννοηθούμε»! Δεν χωράνε στα μυαλά των πιο πολλών γενικεύσεις και έννοιες. Όλα τα ανάγουν σε πρόσωπα ή σε σύμβολα του παρελθόντος. Και με τέτοια τραγική ανεπάρκεια κοινωνιολογικής σκέψης τάσσονται ν’ αντιμετωπίσουν υπεύθυνα τις πιο πολύπλοκες και πιο σημαντικές στιγμές που πέρασε ποτέ η ζωή της Ελλάδος και της Ευρώπης.’

    Φοβάμαι ότι και οι σημερινοί μας πολιτικοί, με παρόμοια τραγική ανεπάρκεια πολιτικής και κοινωνιολογικής σκέψης πορεύονται. Και φυσικά δεν έχουν να παρουσιάσουν πνευματικό έργο συγκρίσιμο με αυτό ενός Τσάτσου ή ενός Κανελλόπουλου διότι δεν διαθέτουν ούτε την απαιτούμενη παιδεία, ούτε το ήθος, ούτε θα έλεγα και την ψυχραιμία να σταθούν έξω από τις περιστάσεις της επικαιρότητας και να διατυπώσουν διαχρονικές κρίσεις και απόψεις.

  2. Έχω κι εγώ αυτές τις μέρες στα χέρια μου το ‘Ημερολόγιο Κατοχής’. Λέει χαρακτηριστικά ο Κανελλόπουλος σε ένα σημείο (σελ. 527, η έμφαση δική μου), αναφερόμενος στις συνεννοήσεις μεταξύ Φιλελεύθερων και Κομμουνιστών στο Κάιρο, όπου βρισκόταν εξόριστη η τότε ελληνική κυβέρνηση: ‘Στην προτελευταία συνάντησή μου με τον Βενιζέλο άκουσα από τα χείλη του τη φράση: “Αν πάω εγώ να συναντήσω τον Μπακιρτζή, δεν μπορεί να μην επηρεασθεί και να μη συνεννοηθούμε”! Δεν χωράνε στα μυαλά των πιο πολλών γενικεύσεις και έννοιες. Όλα τα ανάγουν σε πρόσωπα ή σε σύμβολα του παρελθόντος. Και με τέτοια τραγική ανεπάρκεια κοινωνιολογικής σκέψης τάσσονται ν’ αντιμετωπίσουν υπεύθυνα τις πιο πολύπλοκες και πιο σημαντικές στιγμές που πέρασε ποτέ η ζωή της Ελλάδος και της Ευρώπης.’

    Φοβάμαι ότι και οι σημερινοί μας πολιτικοί, με παρόμοια τραγική ανεπάρκεια πολιτικής και κοινωνιολογικής σκέψης πορεύονται. Και φυσικά δεν έχουν να παρουσιάσουν πνευματικό έργο συγκρίσιμο με αυτό ενός Τσάτσου ή ενός Κανελλόπουλου διότι δεν διαθέτουν ούτε την απαιτούμενη παιδεία, ούτε το ήθος, ούτε θα έλεγα και την ψυχραιμία να σταθούν έξω από τις περιστάσεις της επικαιρότητας και να διατυπώσουν διαχρονικές κρίσεις και απόψεις.

    (Oρθή επανάληψη του σχολίου μια και πριν μου ‘ξέφυγε’ η έμφαση.)

  3. gerasimos…. ναι, εχω διαβασει τα περιφημα Ημερολόγια του Κανελλόπουλου και φυσικά καποια βιβλια του Τσάτσου. Μακράν ημών. Μακράν της σημερινής αβελτηρίας. Μακράν της σημερινής ανυπαρξίας αξιών. Η κοινωνιολογική σκέψη θα παραμείνει δέσμια των κειμένων, των βιβλίων που συντομα θα πάψουν να είναι βιβλία γουτεμβέργια, αλλά θα γίνουν e-books..

    Μπορώ να γκρινιάζω με τις ώρες, αλλά και τί μ αυτό ;

  4. Ωραία τα θέτεις, πραγματιστί.
    Τίποτε περί ρητορίας δεν ισχύει στη χώρα που την γέννησε, διότι η δημοκρατία είναι η αγορά όπου ασκούσαν την τέχνη της πολιτικής ώς Ρητορική επιχειρημάτων συνηγορίας ή περί του αντιθέτου. Σήμερα κατατροπώνουν την αγορά Ιδεών και τα λόγια είναι αναμασήματα και κολακεία. Στο περιθώριο κείται η επιχειρηματολογία που χαλά την πιάτσα και εξοστρακίζει αυτομάτως τον τολμηρό πολιτικό χωρίς να γίνεται αντιληπτό, ας είναι καλά η τηλεθέαση.
    Να πεδίο δόξης λαμπρό, η μεταμόρφωση ή προσθήκη της τηλεόρασης σε βήμα Ρητορικής ενάντια στον τηλεοπτικό Κχρόνο.

  5. Όπως και να ‘χει, μου ‘δωσες αφορμή για ποστ. Όσο για την κοινωνιολογική σκέψη που λάμπει δια της απουσίας της στη σημερινή πολιτική ζωή, φοβάμαι ότι οι φιλόσοφοι-βασιλείς του Πλάτωνος, οι φωτισμένοι δηλαδή, σκεπτόμενοι πολιτικοί θα λέγαμε εμείς σήμερα, θα παραμείνουν πλάσματα της δημιουργικής φαντασίας ενός μεγάλου φιλοσόφου όπως ο Πλάτων.

  6. @@ Gerasimos
    Ο Αξελός που δεν σου άρεσε ανέφερε σε κάποιο σημειο της συνέντευξης του ότι το πρόβλημά μας είναι ο προσδιορισμός του στάτους μας με βαση την ιδανική πολιτεία του Πλάτωνος. Κι αυτό έχει ένα ζορι, είναι αλήθεια….

    YG… o kosmos exei trabixtei sto facebook kai ayto periorizei to dialogo giati ekei ola einai epigrammatika

  7. @ GB…. η τηλεοπτική ρητορεία – αυτό το τηλεοπτικό μόρφωμα , αυτή η κατασκευή τέλος πάντων – είναι προς βρώσιν καθημερινήν για ανθρώπους που τρώνε κουτόχορτο.

  8. Σίγουρα Ριτσάκι η ρητορεία είναι ένα χάρισμα και μπράβο σε όποιον το έχει.. Αλλά δεν απέχει από την δημαγωγία. Είχαμε την ευκαιρία να θαυμάσουμε υπέροχους πολιτικούς όπως ο Στεφανόπουλος και ο Κύρκος, που μάγευαν όταν μίλαγαν, γιατί ο λόγος τους ήταν μεστός.. Μακάρι ο Ομπάμα να χρησιμοποιεί με φειδώ τα πολλά λόγια κι ας κατέχει τη ρητορική τέχνη και να γραφτεί στην ιστορια του για τα έργα του. Φιλιά, καλημέρα

  9. Χμμμμ…… τι θα μπορούσε να σχολιάσει η Penelope για τον Obama ? Iσως ότι η ρητορεία-ο λόγος- είναι το πιο απαραίτητο και ισχυρότερο εργαλείο της δημοκρατίας, για να πείσει εχθρούς και συνεργάτες 😉

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s