Ο Λακάν του Ζίζεκ


Lacan1Ο Ζακ Λακάν θεωρείται ο ψυχαναλυτής που επανέφερε τον Φρόϊντ στο προσκήνιο. Κι είναι αυτός που υποστηρίζει ότι στόχος της ψυχαναλυτικής θεραπείας δεν είναι η ευδαιμονία του ασθενούς, η επιτυχημένη κοινωνική ζωή ή η προσωπική ολοκλήρωση, αλλά το να οδηγηθεί στην αναμέτρησή του με τις στοιχειώδεις συντεταγμένες και τα αδιέξοδα της επιθυμίας του. Για να ξεκλειδώσει τους κρυμμένους θησαυρούς της φροϋδικής σκέψης , ο Λακάν επιστρατεύει ένα ετερόκλητο φάσμα θεωριών, από τη γλωσσολογία του Ferdinand de Saussure και τη δομική ανθρωπολογία του Claude Levi-Strauss , ως τις φιλοσοφικές θεωρήσεις του Πλάτωνα, του Kant, του Hegel και του Heidegger.(Απόσπασμα από το βιβλίο Λακάν του Slavoj Zizek)

zizekΊσως δεν είναι το καταλληλότερο ερώτημα της εποχής μας, τίθεται όμως συχνά. Άραγε η ψυχανάλυση έχει πλέον πεθάνει, ή μήπως πρέπει να ερμηνεύσουμε τις συχνές επιθέσεις που δέχεται για τα θεωρητικά της «σφάλματα» και τις κλινικές της «απάτες» ως ενδείξεις αυθεντικότητας ;

Στο βιβλίο του για τον Λακάν, ο Σλοβένος διανοητής και δημιουργός της Σχολής της Λιουμπλιάνα Σλαβόι Ζίζεκ υπερασπίζεται τον διάσημο ψυχαναλυτή και αποδεικνύει ότι η ψυχανάλυση εξακολουθεί να είναι ηθικά επίκαιρη

«Τίποτ’ άλλο δεν εξαναγκάζει κάποιον να απολαύσει κάτι εκτός από το Υπερεγώ. Το Υπερεγώ είναι η προστακτική της απόλαυσης ( jouissance)-Απόλαυσε!» Ο Λακάν, σημειώνει ο Σλαβόϊ Ζίζεκ στο βιβλίο του ταυτίζει την απόλαυση με το Υπερεγώ: απόλαυση δεν σημαίνει να ακολουθεί κανείς τις αυθόρμητες τάσεις του, αλλά μάλλον να υπακούει σε κάποιο αλλόκοτο και διεστραμμένο ηθικό καθήκον. Αυτή η απλή, αν και αναπάντεχη θέση συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίον ο Λακάν αντιλαμβάνεται τον Φρόϊντ.

Ο Φροϊντ χρησιμοποιεί τρεις διακριτούς όρους. Μιλάει για το Ιδεώδες Εγώ, για το Ιδεώδες του Εγώ και για το Υπερεγώ και τείνει να ταυτίσει αυτούς τους τρεις όρους. Ο Λακάν εισάγει μια αυστηρή διάκριση, λέγοντας ότι το Ιδεώδες Εγώ είναι η εξιδανικευμένη εικόνα του ανθρώπου, το Ιδεώδες του Εγώ είναι ο φορέας του οποίου το βλέμμα προσπαθώ να εντυπωσιάσω με την εικόνα του εγώ μου (ο μεγάλος Άλλος που με επιτηρεί) και τέλος το Υπερεγώ είναι ο ίδιος φορέας, στην εκδικητική σαδιστική τιμωρητική του διάσταση.

Ο Σλαβόι Ζίζεκ έχει έναν δικό του τρόπο για να παρουσιάζει τις λακανικές απόψεις. Το λέει στο προλογικό σημείωμα του βιβλίου. «Ο καλύτερος τρόπος για να διαβάσουμε τον Λακάν είναι να διαβάσουμε μαζί του και τα κείμενα άλλων» . Γι αυτό κάθε κεφάλαιο του βιβλίου αντιπαραθέτει ένα χωρίο του Λακάν με ένα άλλο απόσπασμα από τη φιλοσοφία, την τέχνη, τη μαζική κουλτούρα και την ιδεολογία. Το εντυπωσιακό, όμως, με τον Ζίζεκ είναι ότι αναζητάει απαντήσεις μέσα από χολυγουντιανές ταινίες και διαφημίσεις.casablanca10Η τελευταία αναλαμπή έρωτα στην ταινία Καζαμπλάνκα με τους Μπόγκαρτ και Μπέργκμαν μοιάζει μ’ ένα παιγνίδι κομμένο και ραμμένο στις δικές μας φαντασιώσεις, καθώς η Ιλσε και ο Ρικ δεν κάνουν έρωτα υπό την κάμερα, αλλά η περιρρέουσα ατμόσφαιρα επιτρέπει στο «φριχτό» Υπερεγώ μας να κάνει ανήθικα άλματα. Με τον ίδιο τρόπο ο Ζίζεκ μέσω του ψυχαναλυτή εμπλέκει το πετάλιο –το όργανο που κατά τον Λακάν ενσαρκώνει τη λίμπιντο – την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων, τα Κόκκινα Παπούτσια του Αντερσεν , την ταινία Αλιεν του Ρίντλευ Σκοτ- το τερατώδες άλιεν της ταινίας μοιαζει τόσο πολύ με το πετάλιο του Λακάν –τον Βασιλιά Ριχάρδο του Σέξπιρ, τον Μάρξ και τον φετιχισμό του εμπορεύματος…..όλα στο όνομα της αναζήτησης των διαφορών ανάμεσα στο Ιδεώδες του Εγώ και του Υπερεγώ.

Η λακανική επιστροφή στον Φρόίντ προσέφερε ερεθίσματα , αντιπαραθέσεις, ακόμη και σκάνδαλα. Ο Λακάν θεωρείται από πολλούς μεταμοντερνιστής και αποδομιστής, στην πραγματικότητα όμως –  λεει ο Ζίζεκ –  προχώρησε και προσμέτρησε τη ζωή του πέρα από ταμπέλες, πράγμα διόλου παράξενο, αφού χαρακτηριστικό στοιχείο της διδασκαλίας του είναι η διαδικασία της διαρκούς αυτοαμφισβήτησης. «Το μόνο πράγμα για το οποίο μπορεί να είναι κανείς ένοχος είναι να έχει υποχωρήσει ως προς τις επιθυμίες του».

Ριτς

Δημοσιευθηκε στην Καθημερινή 10-5-2009

Advertisements

19 comments

  1. Αφού ξεδιαλύνει ποιες είναι οι δικές του, καταδικές του επιθυμίες και ποιες οι σερβιρισμένες από την ‘affluenza’ κοινωνία 😉

  2. Γεια σου Ρίτσα. Κατ’ αρχήν να πω ότι προχθές ήσουν η καλύτερη. Όσο για τον Λακάν, μου είναι ακαταλαβίστικος. Νομίζω προσπάθησα να διαβάσω κάτι δικό του, δεν καταλάβαινα, ένα βιβλίο για τον Λακάν στις εκδόσεις Θυμάρι, πάλι δεν κατάλαβα, και είπα ότι η ζωή είναι σύντομη για να προσπαθώ να καταλάβω τα ακαταλαβίστικα. Έτσι προτιμώ τον Φρόιντ που τον καταλαβαίνω. Κάνω αποκοπή και επικόλληση σε ένα απόσπασμα από το κείμενό σου: «Τίποτ’ άλλο δεν εξαναγκάζει κάποιον να απολαύσει κάτι εκτός από το Υπερεγώ. Το Υπερεγώ είναι η προστακτική της απόλαυσης ( jouissance)-Απόλαυσε!» Ο Λακάν, σημειώνει ο Σλαβόϊ Ζίζεκ στο βιβλίο του ταυτίζει την απόλαυση με το Υπερεγώ: απόλαυση δεν σημαίνει να ακολουθεί κανείς τις αυθόρμητες τάσεις του, αλλά μάλλον να υπακούει σε κάποιο αλλόκοτο και διεστραμμένο ηθικό καθήκον. Αυτή η απλή, αν και αναπάντεχη θέση συμπυκνώνει τον τρόπο με τον οποίον ο Λακάν αντιλαμβάνεται τον Φρόϊντ». Αυτό ο Έκο θα το χαρακτήριζε σαν υπερερμηνεία του Φρόιντ, ο ίδιος ο Φρόιντ σαν παρανάγνωση ή λαθεμένη ανάγνωση. Και όμως έχει οπαδούς. Έχουμε δηλαδή την πρόσληψη της πρόσληψης. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η ευρεία αποδοχή/πρόσληψη μετατρέπει την υπερερμηνεία σε ερμηνεία. Το να σε ερμηνεύουν ποικιλοτρόπως σημαίνει ότι είσαι επιτυχημένος. Όπως και η Αγία Γραφή ή το Κοράνι.

  3. Καλημέρα,
    Η ψυχανάλυση έχει πεθάνει…ως τί; Ως ψυχοθεραπευτική μέθοδος; Όχι δεν έχει πεθάνει, αλλά ασκείται εστώ και εάν πολλοί αμφισβητούν για την αποτελεσματικότητά της και προσωπικά δεν θα την επέλεγα. Μού φαίνεται πολύ περίπλοκη και ίσως και δογματική, αλλά μπορεί να κάνω λάθος.

    Επιτυχημένη ή μη στον χώρο ψυχοθεραπείας, η ψυχανάλυση επηρέασε και άλλους τομείς: η φιλολογία, η θεατρολογία, γενικότερα η ανάγνωση «κειμένων», η θέαση της τέχνης είναι διαφορετικές μετά την ψυχανάλυση.

  4. Να συνεχίσω απο την Penelope, διότι έχουν γνώση οι μαϊμού Προκρούστες… ενώ αν το Ενώ αν το Εγώ ταιριάζει στο Μηδέν άγαν ή το Μέτρον άριστον, περνά από τις ισχνές εποχές.
    Πιθανόν ο Λακάν εννοεί την Ηδονή του Επίκουρου ως jouissance, η δε προστακτική μέθοδος επιδίωξης της παραπέμπει στην ουτοπική και ανέφικτη ηδονή η οποία πράγματι κατευθύνει και χειραγωγεί τα κίνητρα των ανθρώπων της εποχής του Homo Sapiens

  5. Η Ψυχανάλυση δεν έχει πεθάνει .
    Βοηθάει και θα βοηθάει πάντα κάποιους , που θα έχουν την υπομονή και το σθένος να ζητήσουν και να βιώσουν την αρωγή της .
    Έτσι πιστεύω εγώ .
    ————————————
    Υπέροχο το άρθρο , αν και δυσνόητο για αρκετούς .
    Ξέρεις … από τότε που σε «γνώρισα» μέσα στον χώρο των μπλογκ(ς) , άλλαξα και … εφημερίδα .
    Φιλιά .

  6. Τώρα δηλαδή γιατί δεν μας απαντάς ? τόσο άσχετοι δηλαδή είμαστε ?? πες μας πέθανε ή δεν πέθανε.. να τελειώνουμε να περάσουμε σε αλλο θέμα να πούμε την γνώμη και εκεί και να επελθει μία ισσοροπία φρουδική .
    p.s καλα τελευταία πολυ ομοιοκοταληξία βλέπω και φοβάμαι μήπως το γυρίσω στη ποίηση το δεύτερο 😉

  7. Τελικά ο καημένος ο Λακάν μου πήγε ακλαυτος (κατά Μπαμπινιώτη και άκλαυστος!)
    Μηδενικό σχεδόν ενδιαφέρον. Γιατί ; Δεν τον ξέρει ο κόσμος ; Προτιμάνε τον Φροίντ; Απεχθάνονται την ψυχιατρική και τις πολλές αναλύσεις του Εγω και του Υπερεγώ κλπ ; Αντε βρεστο ή όπως ελεγε η γιαγιά μου πιασ΄τ’ αυγό και κούρεφτο.
    Παντως , εσας τους λιγοστούς σας ευχαριστώ ιδιαιτέρως

  8. Βέβαια Ρίτσα δεν ξέρουν τον Φρόϋντ-Freude
    διότι ποιός ξέρει τι σημαίνει Χαρά ή Ηδονή στα γερμανική γλώσσα Freude ισοδυναμεί με τη Jοuissance και την Piacere.
    Το δίλημμα του Αμλετ σήμερα είναι Οδύσσεια ή Ομηρεία

  9. @GB….. Τώρα είδα πώς έγραψα τον καημένο τον Φρόϋντ, ντροπή μου….Μπα, μια χαρά ξέρουν τις λέξεις, αλλά μάλλον δεν τους ενδιαφέρει να τις μελετήσουν-αναλύσουν, καθ ότι είναι και αυτές δεδομένες.

  10. ATHINA….καλησπέρα… Είναι γραμμένο με βαση τη λόξα του Ζίζεκ κι εχει πλάκα. Μπερδευτικό λίγο, αλλά ενδιαφέρον….φιλια πολλά

  11. Κι εμένα το άρθρο σου με έπεισε να το ξεφυλλίσω το βιβλίο (δεν γράφω «να το αγοράσω» γιατί έχω κι εγώ, όπως κάποιος παραπάνω, προσπαθήσει να διαβάσω Λακάν και δυσκολεύτηκα πολύ πολύ)

  12. @mamma
    δεν το αφήνεις καλύτερα ; Σιγά μην αφήσεις τον Τρομερό για να διαβάσεις Λακάν. Ελέος φιλενάδα μου….Αστο σε μένα το θέμα..

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s