Ο Αντι-Διαφωτισμός, Zeev Sternhell (εκδόσεις Πόλις)



images niietsche
Fr. Nietsche

Ο φιλόσοφος Φρειδερίκος Νίτσε, ναρκισσιστής, ιδιοσυγκρασιακός, υπερβολικός, ανευλαβής, ανεπιεικής, όπως τον αποκαλεί ο Στέφαν Τσβάιχ φαίνεται ότι επινόησε τον όρο «Αντι-Διαφωτισμός», εν έτει 1877, θέλοντας να περιγράψει τις ιδέες του Σοπενάουερ και του Βάγκνερ. Στο ογκώδες βιβλίο του με τον τίτλο «Ο Αντι-Διαφωτισμός» (εκδόσεις Πόλις), ο Ισραηλινός ιστορικός Zeev Sternhell παραπέμπει στον Νίτσε για να περιγράψει στη συνέχεια το πώς και γιατί δημιουργήθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα ένα κίνημα που στράφηκε με μοναδικό πάθος εναντίον του ορθολογισμού και της οικουμενικότητας

steenherl
Ο Ισραηλινός ιστορικός Zeev Sternherl

O Zeev Sternhell, Εβραίος γεννημένος στην Πολωνία, αλλά με γαλλική παιδεία, όπως μάλιστα μας θυμίζει στο βιογραφικό του -στο γαλλικό σχολείο ανακάλυψε τις αρχές της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κοσμικού κράτους- μετανάστευσε στο Ισραήλ το 1951 και το 1981 εξελέγη καθηγητής στην έδρα πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ. Αρθρογράφος της ισραηλινής εφημερίδας «Χααρέτζ» συμμετέχει στο κίνημα «Ειρήνη Τώρα» και τάσσεται υπέρ της ίδρυσης παλαιστινιακού κράτους και υπέρ της επιστροφής του Ισραήλ στα σύνορα πριν από τον Πόλεμο των Εξι Ημερών.

Κατά τη διάρκεια των προηγούμενων αιώνων, ενδεχομένως δε και στις μέρες μας, ο Διαφωτισμός έχει προκαλέσει και προκαλεί μεγάλες, σχεδόν δυσανάλογες με το μέγεθός του αντιπαραθέσεις. Ισως γιατί ως κίνημα απότοκο της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού υποστηρίζει την ύπαρξη ενός ελεύθερου, αυτόνομου και ορθολογικού ατόμου που μπορεί να ζει μακράν των θρησκειών και της ανελευθερίας του πνεύματος. Κατά τον Sternhell, οι οπαδοί του Αντι-Διαφωτισμού πιστεύουν ότι ο ορθολογισμός είναι η ρίζα κάθε κακού: οδηγεί στον υλισμό, στην ανόσια ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τον κόσμο, θανατώνει τα ένστικτα και τη ζωτική ορμή και καταστρέφει τους δεσμούς με βάση τους οποίους συγκροτούνται οι εθνικές κοινότητες. Προάγγελος, θα μπορούσαμε να πούμε, της γέννησης στην Ευρώπη αυταρχικών και φασιστικών καθεστώτων.

Voltaire
Βολταίρος

Αν θεωρήσουμε ότι ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός αρχίζει τυπικά το 1689 με την «Επιστολή περί της ανεξιθρησκείας» του Τζον Λοκ, αποκτώντας γρήγορα οπαδούς στην Αγγλία (Νεύτων, Χιουμ), τη Γαλλία (Βολταίρος, Μοντεσκιέ, Καρτέσιος, Εγκυκλοπαιδιστές) ή τη Γερμανία (Καντ, Λέσιγκ, Βολφ), η εκστρατεία κατά του Διαφωτισμού θα πρέπει λογικά να τοποθετηθεί το καλοκαίρι του 1774. Την εποχή εκείνη ο νεαρός λουθηρανός πάστορας Γιόχαν Χέρντερ, προκειμένου να ορθώσει ανάχωμα στην επιρροή του γαλλικού Διαφωτισμού στη Γερμανία, συνέθεσε το δοκίμιο «Αλλη μια φιλοσοφία της ιστορίας», χαράσσοντας έτσι τις βασικές γραμμές μιας δεύτερης νεωτερικότητας. Ο Χέρντερ βάλλει εναντίον του Καρτέσιου που με τον ορθολογισμό του απελευθερώνει τις μαθηματικές και φυσικές επιστήμες από τη θεολογία, βάλλει κατά του Μοντεσκιέ, του Ρουσσώ και του Βολταίρου. Δέκα χρόνια μετά τη δημοσίευση του δοκιμίου του, ο Χέρντερ ξεκινάει τη μεγάλη διαμάχη του με τον Καντ, διαμάχη που σφραγίζει συμβολικά τη μεγάλη διαίρεση των δύο κλάδων της νεωτερικότητας: αυτής που λειτουργεί ως φορέας οικουμενικών αξιών και της εθνικιστικής νεωτερικότητας, όπου το άτομο καθορίζεται από τις εθνικές καταβολές του, την ιστορία, τη γλώσσα, την κουλτούρα του.

images hundington
Samuel Hundington

Οπως προκύπτει μέσα από την ανάγνωση του βιβλίου του Zeev Sternhell, υπάρχουν δύο τρόποι για να κατανοήσει κανείς τη νεωτερικότητα: αυτός που αναζητεί την ατομική ευτυχία, την ελευθερία, την πρόοδο, την ανεκτικότητα, κι εκείνος που εξυμνεί τις πολιτιστικές ιδιαιτερότητες και τις αξίες της κοινότητας. Οι οπαδοί του Διαφωτισμού έχουν κοινό σκοπό την απελευθέρωση του ατόμου από τους καταναγκασμούς της ιστορίας και τα δεσμά της παράδοσης, ενώ οι εχθροί του -από τον Γ. Χέρντερ ώς τον Σ. Χάντιγκτον (φωτ.)- εξυμνούν την ιστορία, την κουλτούρα, τη γλώσσα και στρέφονται εναντίον της ιδέας της αυτονομίας του ατόμου, εναντίον της καθολικότητας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

α παγκοσμιος
Α'Παγκόσμιος Πόλεμος

Καταλήγοντας ο Ισραηλινός συγγραφέας υπεραμύνεται της κουλτούρας του Διαφωτισμού, θυμίζοντας ότι ο άνθρωπος μπορεί να προχωρήσει προς τα εμπρός, χρησιμοποιώντας τον ορθό λόγο. Και λέει χαρακτηριστικά: «Δεν ήταν η πίστη σε μια οικουμενική αλήθεια εκείνη που προκάλεσε τις σφαγές του 20ού αιώνα. Οι σφαγές δεν οφείλονταν στην επιθυμία σύγκρουσης με το κατεστημένο, αλλά αντίθετα στην εισβολή του άλογου, στην κατάλυση της ιδέας της ενότητας του ανθρωπίνου γένους, στην απόλυτη πίστη της πολιτικής ισχύος να διαμορφώνει την κοινωνία…» Δύσκολο και συγχρόνως ενδιαφέρον βιβλίο.

Αν πέσει στα χέρια σας, μην διστάσετε να το διαβάσετε


Δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή 31-5-2009

ριτς

Advertisements

9 comments

  1. Καλημέρα,
    Κατά πόσο θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι Ναπολεόντειες εκστρατείες στην Γερμανία γεγονότα, που φούντωσαν τον αντι-Διαφωτισμό; Η Γαλλική πολιτική του «επιθετικου» Διαφωτισμού θυμίζει, ίσως, την πρόσφατη πολιτική των ΗΠΑ «επιθετικού» εκδημοκρατισμού του πλανήτη. Έχω την αίσθηση ότι πολλοί φιλελεύθεροι στέκονται αμφίσημα απέναντι στον Ναπολέοντα.
    Όσο για την ελληνική κοινωνία έχω την αίσθηση ότι είναι αρκετά αντι-Διαφωτιστική υποστηρίζοντας πρωτίστως και σχεδόν αποκλειστικά μια κοινωνική εθνική ελευθερία.
    Πολλές φορές ο αντι-Διαφωτισμός μας φαίνεται να έχει αγαθές προθέσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η καταδική της παγκοσμιοποίησης και της καθολικότητας των δικαιωμάτων, υπέρ της διαφορετικότητας. Η αγαθή πρόθεση είναι η υπεράσπιση του διαφορετικού. Η παγίδα βρίσκεται στο ότι το «διαφορετικό» μπορεί να σημαίνει π.χ αδικία σε βάρος των γυναικών.
    Η διαφορετικότητα νομίζω ότι οφείλει να ακολουθεί την καθολικότητα και παγκοσμιότητα των δικαιωμάτων

  2. Ορθός λόγος και θρησκεία, Νίτσε και Εγκυκλοπαιδισμός, πολιτισμός και οικουμενικότητα, φυσικό δικαίωμα και φυσική επιλογή, αυτόνομο ον και καθολικότητα, πολίτης και πολιτεύματα, δημοκρατία και κοινοτισμός, Βολταίρος και Σπένγκλερ, Ντιντερό και Σοπενάουερ …
    Ο 21ος αιώνας θα παρακολουθεί κι αυτός το συνεχές πινγκ πονγκ των δύο άκρων που απλώς θα προβάλουν την όψη της εκάστοτε νεωτερικότητάς τους για να παραμένουν θελκτικοί και να φιλοσοφούμε πάνω στα ίδια διλήμματα…

  3. Ο «Διαφωτισμός» εκπορεύεται απο την αυλή των Ηγεμόνων και επεκτείνεται σε όλους τους υπηκόους, σε μορφή Πυραμιδοειδή, σαν το φως της προνείας του προϋπολογισμού. Διότι το πολίτευμα στηρίζεται στις Πεποιθήσεις του Ηγεμόνα που οφείλουν να τηρούν ευλαβικά οι υπήκοοι των προκειμένου να μη λακίσουν στο αντίπαλο στρατόπεδο παρασυρμένοι απο λάβαρα και οράματα των αντιπάλων τύπου «εν τούτω νίκα». Μία φορά την έπαθε ο Μαξέντιος απο τον Μ. Κωνσταντίνο, λογικό είναι οι απόγονοι του να παίρνουν τα μέτρα τους.
    Αυτά ισχύουν στη γηραιά ήπειρο και είναι ευάλωτα στον νόμο της εντροπίας της εποχής της Παγκοσμιοποίησης.
    Διαφωτισμός και Αντιδιαφωτισμός είναι πλέον παιχνιδάκια. Αυτή η μιζέρια να θεωρούμε τον «Πρίγκηπα» αυθεντία και πηγή Φωτός κατήντησε και αναχρονισμός κα αηδία. Υπεύθυνος πλέον για τις πεποιθήσεις είναι εις έκαστος, δεν μπορεί να τα φορτώνει κανείς στον Κόκορα ή τον Πρίγκηπα που παρακολουθεί τις εξελίξεις απτό Παρατηρητήριο-all along the watchtower.

  4. @GB
    να σου πω την αλήθεια μου, εγω στηρίζω διαφωτισμό απ οπουδήποτε κι αν προέρχεται. Είναι κατι που μου πηγαίνει γάντι. Σίγουρα ομως οι απόψεις σου εχουν ενδιαφέρον και πρέπει να συνυπολογιστούν

  5. @Zalmoxis….
    διαγωγή κοσμιοτάτη, αδελφέ μου.. Πού να το φανταζόμουν δηλαδή. Ισορροπίες μοναδικές. Και με τον ένα και με τον άλλο…α, θα περάσω να σου πω μια καλησπέρα, αν και είμαι λιώμα από δουλειά

  6. Από τα αγαπημένα μου φύλλα του ένθετου, αυτό της περασμένης εβδομάδας. Και τα πρόσωπα, σταθερά στην πρώτη ανάγνωση (ούτε καν εξώφυλλο).

    Καλησπέρα σας.

  7. Βάλθηκες να προβληματιστούμε στις διακοπες Ρίτσα! Αν πέσει στα χέρια μου , θα το διαβάσω!
    Καλημέρα!!!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s