ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ , Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ


 Η ΜΕΤΑΦΥΣΙΚΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ

Η αναζήτηση νοήματος του πόνου στην κοινωνία του ευδαιμονισμού

 

Θανάσης Δρίτσας,

Καρδιολόγος, Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο,

συνθέτης & συγγραφέας,

thanosdr@otenet.gr

 

Το αίνιγµα του πόνου και της ασθένειας βασανίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσµο. Οι αρχαίοι πολιτισμοί συµβίωναν περισσότερο ρεαλιστικά µε την ασθένεια και τον πόνο σε σχέση µε τους σύγχρονους ανθρώπους. Το προσδώκιµο της επιβίωσης ήταν πολύ βραχύτερο, πολλά παιδιά πέθαιναν πριν γιορτάσουν τα πρώτα τους γενέθλια, ελάχιστοι άνθρωποι δεν είχαν προσβληθεί απο σοβαρές ασθένειες στη διάρκεια της ζωής τους. Οι ανθρωποι δεν είχαν καταφέρει να δώσουν βιολογικές εξηγήσεις στό φαινόµενο του πόνου και ο πόνος είχε αποδοθεί στούς θεούς, ήταν σταλµένος απο τους θεούς σαν συνέπεια παράβασης των ηθικών νόµων και είχε σκοπό την παιδαγωγία η τον εξιλασµό: τον φρονείν βροτούς οδώσαντα, τον πάθει µάθος θέντα κυρίως έχειν, (βλ. Αισχύλου Ορέστεια).

Η ανακάλυψη της μορφίνης στις αρχές του 19ου αιώνα και των χημικών αναλγητικών ουσιών αφενός βοήθησε την βιολογική κατανόηση των µηχανισµών του πόνου αφετέρου ανοιξε το δρόµο στίς ανώδυνες χειρουργικές επεµβάσεις. Αυτές όµως οι µεγάλες ιατρικές επιτυχίες δεν κατάφεραν µέχρι σήµερα να εξαλείψουν διαφωνίες µεταξύ ιατρών και ασθενών στο ζήτηµα της αντιµετώπισης του πόνου. Ετσι οι ασθενείς διαµαρτύρονται οτι οι ιατροί αντιμετωπίζουν τον σωµατικό πόνο αλλά αγνοούν αυτούς τους ίδιους ως πάσχοντα πρόσωπα. Είναι ενδιαφέρον οτι σαφής σηµασιολογική διαφοροποίηση των όρων πονώ και υποφέρω (πχ αγγλικά pain και suffering) δεν µπορεί να βρεθεί σε κανένα λεξικό. Ετσι µπορεί κανείς να υποφέρει χωρίς να πάσχει απο οργανική νόσο δηλ. χωρίς να πονά σωματικά. Με βάση την  καρτεσιανή φιλοσοφία (δηλ. τον διχασμό ψυχής και σώματος)  η έννοια του υποφέρω που ξεπερνά το αίσθηµα του σωµατικού πόνου εντάσσεται στο χώρο του υποκειµενικού εφ’ όσον σύµφωνα µε την επιστηµονική µέθοδο δεν µπορεί να παρατηρηθεί και καταγραφεί µε επιστηµονικά όργανα. Αλλά βέβαια αυτό που πάσχει στη διάρκεια µιάς ασθένειας είναι το πρόσωπο συνολικά και όχι απλά η σωµατική µας υπόσταση. Πρέπει να τονισθεί οτι η έννοια του προσώπου εκτός απο τον σωµατικό παράγοντα περιλαµβάνει παράγοντες όπως µνήµες, εµπειρίες, οικογένεια, κουλτούρα, αρχές, συναισθήµατα, κοινωνικούς ρόλους. Το πρότυπο άσκησης ιατρικής ακόμη και σήμερα  δεν έχει αποδεσµευθεί απο τις δυσάρεστες συνέπειες της καρτεσιανής φιλοσοφίας και ο ιατρός, όπως ο µηχανικός συνεργείου αυτοκινήτων, καλείται απλά να εντοπίσει και να εξαλείψει την οργανική βλάβη παρεκτοπίζοντας την έννοια πρόσωπο. Τις περισσότερες φορές οι ιατροί αφου έχουν υποτάξει πλήρως την ανθρώπινη βούληση προσπαθούν να θεραπεύσουν την σωµατική βλάβη παρά τις καταστρεπτικές παρενέργειες της θεραπείας στην έννοια πρόσωπο (βλ. χηµειοθεραπεία­ και καρκίνος).

Σε έναν πολιτισµό που ανάγει την καλοπέραση σε ύψιστη αξία κάθε µορφή πόνου είναι ανεπιθύµητη. Επιπλέον αποκλείεται το ενδεχόµενο ο πόνος ή η ασθένεια να ενταχθεί στο πλαίσιο της ζωής µε φυσικό τρόπο και αποκλείεται επίσης κάθε αναζήτηση ωφέλειας στο στοιχείο του πόνου οπως και άλλος τρόπος αντιµετώπισης της ασθένειας πλην µηχανικής ή φαρµακευτικής παρέμβασης. Έτσι η συνηθέστερη κατάληξη όσων συνεχίζουν να υποφέρουν χωρίς να πονούν είναι στην εποχή μας ο ψυχίατρος που βάζει τη σφραγίδα της ψυχικής διαταραχής και ακολουθεί τον εύκολο δρόμο των ψυχοφαρμάκων. Μάλιστα ο αριθμός των ασθενών που απευθύνονται σε ειδικούς χωρίς να υπάρχει σοβαρή οργανική αιτία βαίνει σταθερά αυξανόμενος και (με τις ευλογίες της φαρμακοβιομηχανίας) ουδείς πλέον μένει αχαπάκωτος. Βρήκα εξαιρετικά εύστοχα τα λόγια του γνωστού γελοιογράφου Μπόστ σε από τις τελευταίες του συνεντεύξεις (1995) όταν μιλούσε για τον ευδαιμονισμό της εποχής: Τα σηµερινά παιδιά στερούνται ολοένα και περισσότερο το αίσθηµα του πόνου, για αυτό το λόγο έχουν µια τάση να προκαλούν τον πόνο γύρω τους. Θεατές του πόνου κατάντησαν τα σηµερινά παιδιά ενώ εµείς, η γενιά της κατοχής και του εμφυλίου είμασταν οι τελειόφοιτοι του πόνου, αυτή είναι η διαφορά.

Πολλές πρόσφατες επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι το αίσθημα της ευτυχίας-όπως καταγράφεται υποκειμενικά για τον κάθε άνθρωπο-και η αισιόδοξη σκέψη αποτελούν παράγοντες που συνδέονται με καλή υγεία της καρδιάς μας. Συγκεκριμένα φαίνεται ότι η διάγνωση της κατάθλιψης μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου αυξάνει σημαντικά την μελλοντική θνητότητα αλλά (ανεξάρτητα από την ιδιαίτερη κλινική σημασία της μετά το έμφραγμα) η κατάθλιψη σχετίζεται γενικώτερα με αυξημένη θνητότητα και νοσηρότητα  από καρδιαγγειακά νοσήματα. Θα πρέπει οπωσδήποτε να ξεκαθαρίσουμε ότι η κατάθλιψη είναι ασθένεια που η διάγνωση της γίνεται συνήθως από ψυχίατρο και δεν έχει καμμία απολύτως σχέση με την «θλίψη» που είναι απόλυτα φυσιολογικό γεγονός μετά την εκδήλωση μιας αιφνίδιας ασθένειας (πχ έμφραγμα μυοκαρδίου). Συνήθως ο καρδιολόγος υποπτεύεται την κατάθλιψη και παραπέμπει για περαιτέρω ασφαλή διάγνωση και αντιμετώπιση στον ψυχίατρο.

Τα αίτια που η κατάθλιψη σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα στεφανιαίας νόσου είναι  οργανικά αλλά και ψυχοκοινωνικά. Όσον αφορά τα οργανικά αίτια φαίνεται ότι η παρουσία κατάθλιψης συνδέεται με αυξημένη συγκολλητικότητα των αιμοπεταλίων, αυξημένα επίπεδα ορμονών του στρες, αυξημένη αρτηριακή πίεση και αυξημένα επίπεδα φλεγμονωδών ουσιών (βλ. κυτοκίνες), όλες αυτές οι βιοχημικές παράμετροι που προαναφέρθηκαν αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης καρδιαγγειακών επεισοδίων. Όσον αφορά τις ψυχοκοινωνικές παραμέτρους φαίνεται ότι οι ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη δεν επισκέπτονται συχνά τους γιατρούς, δεν συμμορφώνονται με τις ιατρικές οδηγίες και την φαρμακευτική αγωγή, δυσκολεύονται πολύ να διακόψουν το κάπνισμα και να ακολουθήσουν ένα υγιεινό πρόγραμμα διατροφής (μάλιστα χαρακτηριστικά οι καταθλιπτικοί ασθενείς τείνουν να διατρέφονται με τροφές πλούσιες σε αλάτι, ζάχαρη και λιπαρά). Βέβαια η γενικώτερη αντιμετώπιση των καταθλιπτικών ασθενών από τον ψυχίατρο, ακόμη και σε ελαφρές περιπτώσεις, είναι το «χαπάκωμα» με αντικαταθλιπτικά και σπανιότατα η ένταξη σε προγράμματα ψυχοθεραπείας ή σε προγράμματα καρδιακής αποκατάστασης που περιλαμβάνουν συστηματική τροποποίηση των ψυχοκοινωνικών παραμέτρων. Αναμφίβολα η «φαρμακοποίηση» της τρέχουσας ιατρικής σε συνδυασμό με την «ψυχιατροποίηση» της ανθρώπινης συμπεριφοράς οδηγούν σε αποκλεισμό άλλων χειρισμών πλήν χορήγησης αντικαταθλιπτικών δισκίων. Στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης στα πλαίσια εμφράγματος του μυοκαρδίου πολλή σημαντική είναι η στήριξη από την οικογένεια, τους φίλους και γενικά τα άτομα του στενού περιβάλλοντος. Μάλιστα όσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός της οικογενειακής/κοινωνικής στήριξης μετά το έμφραγμα τόσο μειώνεται η πιθανότητα εκδήλωσης σοβαρής κατάθλιψης..

Μετά από τα επιστημονικά στοιχεία που προαναφέρθηκαν προκύπτει το ουσιώδες ερώτημα σε επίπεδο πρωτογενούς πρόληψης των καρδιαγγειακων νοσημάτων: πως μπορεί να συνταγογραφηθεί γενικώτερα η ευτυχία και η αισιόδοξη σκέψη; πως μπορεί να συνταγογραφηθεί η αντι-κατάθλιψη μέσα σε μιά εποχή που ευνοεί από πάσης απόψεως μάλλον την εκδήλωση κατάθλιψης δηλ. ανεργία, μείωση εισοδημάτων, διάλυση της οικογένειας, μοναξιά, έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης. Τα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι τα άτομα μπορούν  να  αυτο-συνταγογραφήσουν την ευτυχία μέσω συστηματικής σωματικής άσκησης, διατήρησης σχέσεων ανιδιοτελούς φιλίας και αγάπης, διατήρηση δημιουργικών δραστηριοτήτων (hobbies), ενεργοποίησης σε δραστηριότητες εθελοντικής προσφοράς. Δυστυχώς η σύγχρονη ιατρική δεν ευνοεί το ασθενοκεντρικό μοντέλο προσέγγισης αλλά το ιατροκεντρικό, έτσι για πολλαπλούς λόγους απαγορεύει και απορρίπτει την συνταγογράφηση άλλων όδών προς την ευτυχία πλήν φαρμάκων ή μηχανικών παρεμβάσεων.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s