Τα κοινωνικά δικαιώματα στην εποχή της κρίσης (Το Βήμα)


     
 

 

Είναι γνωστό ότι η οξύτατη οικονομική κρίση, στην οποία έχει βουλιάξει τα τελευταία χρόνια, λιγότερο ή περισσότερο, όλη η ανθρωπότητα,  έχει συνταράξει συνθέμελα το σύγχρονο συνταγματικό κράτος: η εθνική κυριαρχία κλυδωνίζεται, η λαϊκή κυριαρχία απονευρώνεται, το κράτος δικαίου αμφισβητείται. Τη χειρότερη όμως εικόνα αναμφισβήτητα παρουσιάζει το σύστημα προστασίας των κοινωνικών δικαιωμάτων, που κινδυνεύει να γίνει παρανάλωμα στον βωμό της κρίσης. Πράγματι, τα κοινωνικά δικαιώματα βρίσκονται σήμερα στο μάτι του κυκλώνα, καθώς θεωρούνται τροχοπέδη όχι μόνο για την επιδιωκόμενη απορρύθμιση των οικονομικών και εργασιακών σχέσεων, προς όφελος των επιχειρηματικών κερδών, αλλά και για μια ισοπεδωτική και άνευ όρων εμπορευματοποίηση του συνόλου των κοινωνικών αγαθών και υπηρεσιών. Ειδικότερα, τα δικαιώματα αυτά αντιμετωπίζουν μια συνδυασμένη τριπλή επίθεση, η οποία αφορά:

 πρώτον τους δικαιούχους, οι οποίοι επιδιώκεται να αποκοπούν πλήρως από την έννοια του πολίτη, με την οποία συνδέθηκαν ιστορικά, και να ταυτισθούν, ουσιαστικά, με τον χώρο του κοινωνικού περιθωρίου,

 δεύτερον το περιεχόμενό τους, το οποίο προβάλλεται πλέον, υπό το πρίσμα της νέας θεώρησης, σαν απλό ευχολόγιο, που εφαρμόζεται κατά το δοκούν και σε όποια έκταση κριθεί ότι επιτρέπουν οι οικονομικές συνθήκες,  και

τρίτον, τα συνταγματικά τους στηρίγματα, δηλαδή τα δικαιώματα συλλογικής δράσης στον χώρο της εργασίας, με στόχο την πλήρη αποδυνάμωσή τους, προκειμένου να αλλάξουν ριζικά οι συσχετισμοί υπέρ των εργοδοτών και να επιβληθεί απρόσκοπτα η δραστική περικοπή των κοινωνικών παροχών.

Στο σημείο αυτό ανακύπτει ένα εύλογο ερώτημα: υπάρχουν άραγε  θεσμικές απαντήσεις, ενόψει και της επικείμενης συνταγματικής αναθεώρησης, απέναντι σε μια τέτοια ζοφερή πραγματικότητα, την χειρότερη εκδοχή της οποίας ζούμε σήμερα στη χώρα μας; Η θέση μου είναι ότι υπάρχουν, με δεδομένη, βέβαια, την δαμόκλειο σπάθη της οικονομικής ανάγκης, που δεν αφήνει περιθώρια για ψευδαισθήσεις. Ως εκ τούτου, οι όποιες απαντήσεις δεν μπορεί παρά να είναι προεχόντως αμυντικές:

Απαραίτητη προϋπόθεση, πρώτα και πάνω από όλα, είναι η περιχαράκωση του χώρου της συνταγματικής ελευθερίας, ως ενιαίου και αδιάσπαστου όλου. Κάθε απόπειρα, με το πρόσχημα των δυσκολιών της συγκυρίας, να κατακερματισθεί αυτός ο χώρος, ώστε κάποιες ζώνες του να θεωρηθούν ήσσονος σημασίας σε σχέση με άλλες, από την άποψη της κατοχύρωσης και διασφάλισης –όπως δυστυχώς έγινε στην ΕΟΚ αρχικά και στην Ευρωπαϊκή Ένωση στη συνέχεια– μπορεί να αποδειχθεί κερκόπορτα για μια μελλοντική υπονόμευση ή και αναίρεση του συστήματος προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Δηλαδή του συστήματος που αποτελεί, σε όλες τις εκφάνσεις του, όχι μόνο την  πολυτιμότερη κατάκτηση του ευρωπαϊκού νομικού και  πολιτικού πολιτισμού αλλά ταυτόχρονα και την σημαντικότερη εγγύηση ότι δεν θα ξαναγυρίσουμε πίσω, στην καταθλιπτική πραγματικότητα του «άγριου καπιταλισμού» και του «κράτους νυχτοφύλακα» του 19ου αιώνα.

Σε ό,τι αφορά, ειδικότερα, τα κοινωνικά δικαιώματα στη χώρα μας, είναι προφανές ότι η ρητή –και ορθή– αναγνώριση του κοινωνικού κράτους δικαίου, στην συνταγματική αναθεώρηση του 2001, δυστυχώς δεν αποδείχθηκε επαρκής εγγύησή τους. Πρέπει λοιπόν να  συμπληρωθεί, στην επικείμενη νέα αναθεώρηση,  αφ’ενός μεν με την ενίσχυση των εγγυήσεων των «διαμεσολαβητικών» δικαιωμάτων του συνδικαλισμού και της απεργίας (με ταυτόχρονη αντιμετώπιση, πάντως, των γενεσιουργών αιτίων του «συντεχνιασμού») αφ’ετέρου δε με την κατοχύρωση ενός «εγγυημένου ορίου αξιοπρεπούς διαβίωσης».

Πρέπει να επισημανθεί, στο σημείο αυτό, ότι το «εγγυημένο επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης» είναι έννοια κατά πολύ ευρύτερη από το «ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα», που παραπέμπει κυρίως σε μια λογική επιδοματικής ενίσχυσης. Και τούτο διότι αποβλέπει σε μια συνολικότερη, αποτελεσματικότερη αλλά και πλέον ευέλικτη κάλυψη των κοινωνικών αναγκών, μέσω της στοχευμένης και κοινωνικά ελεγχόμενης παροχής αγαθών και υπηρεσιών (π.χ. για πρόνοια, υγεία, στέγαση, θέρμανση κ.λπ.) αλλά και μέσω ειδικών πολιτικών για τον επαγγελματικό προσανατολισμό και την εκπαίδευση τόσο των παιδιών από φτωχές και προβληματικές οικογένειες όσο και των ανέργων. Σε συνταγματικό λοιπόν επίπεδο, μια τέτοια κατοχύρωση προσδίδει στα επιμέρους κοινωνικά δικαιώματα έναν σκληρό κανονιστικό πυρήνα, αντίστοιχο με των ατομικών δικαιωμάτων, που αποτελεί μείζονα θεσμική εγγύηση της κοινωνικής πολιτικής (υπό την έννοια, ιδίως, ότι δεν θα μπορεί, πλέον, να  εκλαμβάνεται σαν προαιρετική επιλογή ή σαν κοινωνική φιλανθρωπία). Αυτό όμως οδηγεί, παράλληλα, σε ευρεία ανανοηματοδότηση του κοινωνικού κράτους, το οποίο πλέον δεσμεύεται να ενεργοποιεί, μέσω αναδιανεμητικών πολιτικών και επιμέρους θετικών-αποκαταστατικών ενεργειών, το κατά περίπτωση προσφορότερο δίκτυο κοινωνικής προστασίας (το οποίο, δυστυχώς, χρειάζονται ολοένα και περισσότεροι…).  

Ωστόσο είναι προφανές ότι η ως άνω θεώρηση δεν πρέπει να έχει αποκλειστικά αμυντική στόχευση, διότι εκ των πραγμάτων θέτει σε νέες βάσεις, συμβολικά και ουσιαστικά, τις κοινωνικοπολιτικές προτεραιότητες της σύγχρονης δημοκρατίας, ως προς την αντιμετώπιση της εκρηκτικής αύξησης των κοινωνικών ανισοτήτων. Με άλλα λόγια, παρά την καταθλιπτική όντως σημερινή πραγματικότητα, ο προβληματισμός μας δεν πρέπει να αναπτύσσεται με όρους πολιτικοϊδεολογικής παραίτησης από το ουσιαστικό νόημα του κοινωνικού αυτοκαθορισμού. Αυτό όμως προϋποθέτει, πέρα από τον αναγκαίο –και προέχοντα– εγγυητισμό,  και έναν ευρύτερο αναστοχασμό για την κοινωνική δικαιοσύνη και τον αξιακό (ανα)προσανατολισμό του κοινωνικοπολιτικού μας συστήματος. Με άλλα λόγια  απαιτείται και μια κάποια «επιστροφή στις ρίζες» του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, με την επίκαιρη αναδιατύπωση, σε εθνικό, ευρωπαϊκό και –εν δυνάμει– παγκόσμιο επίπεδο, του αιτήματος της «κοινωνικής δημοκρατίας». Η οποία βέβαια, για να θυμηθώ τον αείμνηστο Δάσκαλό μου Αριστόβουλο Μάνεση, δεν έρχεται «καταλύσαι» αλλά «πληρώσαι», την πολιτική δημοκρατία…

*Το κείμενο αυτό αποτελεί περιληπτική απόδοση ομιλίας σε σχετική εκδήλωση που διοργάνωσε η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και του Πολίτη

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s