Αθανάσιος Δρίτσας: Η αξία της Τέχνης στη ζωή μας


Image

Από το περίπτερο της γκαλερί Καπλανών στην Art – Athina

Το πρόβλημα του ωραίου, της ομορφιάς θα λέγαμε απλούστερα, απασχόλησε και απασχολεί κάθε λογής ανθρώπους, ψυχολόγους, παιδαγωγούς, κοινωνιολόγους και κάθε είδος ανθρώπου που µπορεί να δεί την θέση της τέχνης και το πόσο ουσιαστικά ανθρώπινο φαινόµενο είναι η δίψα της οµορφιάς η οποία και γεννά την τέχνη (αναφερόµαι βέβαια στίς εικαστικές-πλαστικές τέχνες, την ζωγραφική, την γλυπτική, την αρχιτεκτονική, τοποθετώ την ποίηση και τη λογοτεχνία γενικώτερα σε άλλο επίπεδο και την µουσική σε µία εντελώς ξεχωριστή θέση την οποία καθορίζει η φύση της ως τέχνη των ήχων). Υπάρχουν βέβαια δύο στάσεις απέναντι στην Οµορφιά. Η πρώτη στάση περιλαµβάνει αυτούς που αισθάνονται δηλ. βλέπουν, ακούν, αγγίζουν αλλά δεν απορούν, δεν ψάχνουν. Η δεύτερη στάση περιλαµβάνει αυτούς που αισθάνονται αλλά παράλληλα απορούν, ψάχνουν το γιατί, ψάχνουν την καταγωγή, τίς ρίζες, ψάχνουν τίς κοινωνικές και ψυχολογικές σηµασίες των αισθητών. Οι τελευταίοι αποτελούν και την οµάδα που µας ενδιαφέρει, αποτελούν εκείνους που µπορούν να αξιολογήσουν την τέχνη, µπορούν να µάθουν από την τέχνη, να συγκινηθούν αισθητικά. Η πρώτη οµάδα δεν µπορεί να ξεχωρίσει την ωφελιµότητα απο την αυθύπαρκτη αισθητική εµπειρία, δεν µπορεί να ξεχωρίσει το γεωµετρικό κάλλος ενός αµφορέα απο την ιδιότητα του να µεταφέρει νερό, δεν µπορεί να δεί το κάλλος στη γραµµή και τα χρώµατα ενός ψαριού παρά βλέπει την κατάληξη του στο τηγάνι. Πρέπει να ξεκαθαρίσουµε µέσα µας οτι η αναζήτηση της οµορφιάς µέσω της τέχνης είναι ανιδιοτελής, χωρίς πρακτική ωφέλεια.

Τα πρώτα στοιχεία τέχνης εµφανίζονται στούς πρωτόγονους λαούς. Ο πρωτόγονος άγριος ζωγραφίζει στα σπήλαια, σκαλίζει µε υποτυπώδη τρόπο την πέτρα και το ξύλο, χορεύει, τραγουδάει µε υπόβαθρο απλούς ρυθµούς, χρησιµοποιεί κυρίως κρουστά για τη µουσική του έκφραση. Η τέχνη οµως των πρωτόγονων λαών δεν έχει τον αµιγώς ανιδιοτελή χαρακτήρα της µετέπειτα τέχνης, δεν προσφέρει την αυτόνoµη αισθητική εµπειρία, εχει σκοπούς πρακτικούς, εξυπηρετεί της ανάγκες της τροφής, της κατοικίας, της προστασίας απο τους φυσικούς κινδύνους, υποβοηθεί την γενετήσια επιλογή, διασφαλίζει την επιβίωση µέσω της οµάδας, διευκολύνει την ένταξη στην οµάδα, την ανάπτυξη της θρησκευτικότητας και δρα περισσότερο σαν µαγεία µε σκοπό τον εξιλασµό των θεών και την προστασία από τη δύναµη της άγριας φύσης. Υπάρχουν στοχαστές που πιστεύουν οτι η θρησκεία είναι το καθολικό, αρχέγονο και πρωταρχικό φαινόµενο της πνευµατικής ζωής του ανθρώπου και ότι η Τέχνη βγήκε εξελικτικά, µε έναν ιστορικό διαφορισµό, από τους κόλπους της θρησκείας. Τα πρώτα πράγµατα που ο άνθρωπος ζήτησε να κατασκευάσει καλλιτεχνικά, να διακοσµήσει, ήταν τα αντικείµενα της λατρείας του, τα πρώτα όντα που εγκωµίασε η εξόρκισε µε χορούς, τραγούδια και ύµνους ήταν τα πνεύµατα, οι δαίµονες και οι θεοί του. Αυτή η συσχέτιση Τέχνης και Θρησκείας εξακολουθεί να υπάρχει ακόµα και σε εποχές που µεσουρανούν οι µεγάλοι ιστορικοί πολιτισµοί. Τα σπουδαιότερα καλλιτεχνικά µνηµεία είναι έργα θρησκευτικού χαρακτήρα: ναοί του Καρνάκ, Παλαιά Διαθήκη, Παρθενώνας, Αγία Σοφία, η ιταλική και γερµανική µουσική του 13-18ου αιώνα, όλα είναι έργα θρησκευτικού χαρακτήρα. Τα έργα µεγάλης τέχνης χαρίζουν ψυχική ανάταση που µόνον ο γνήσια θρησκευτικός άνθρωπος γνωρίζει σε κατάσταση προσευχής. Η µεγάλη τέχνη µεταµορφώνει τον άνθρωπο όπως η πίστη. Τον υψώνει πάνω απο το συνηθισµένο επίπεδο ζωής, τον ελευθερώνει απο την βιοτική µέριµνα, απο τίς ευτελείς ορέξεις και τίς καθηµερινές πρακτικές και γεµίζει την ψυχή του µε εκείνη την καθαρή και µυστική αγαλλίαση που χαρίζει µε διαφορετικό τρόπο η πίστη στο Θεό. Ο έλεος και ο φόβος που καλλιεργεί η Τέχνη είναι συναισθήµατα θρησκευτικά.

Η εξέλιξη της Τέχνης λοιπόν απο τίς πρωτόγονες κοινωνίες προς την περίοδο των ιστορικά σηµαντικών πολιτισµών γίνεται προοδευτική πορεία από την εξαρτηµένη τέχνη στην τέχνη που οδηγεί στην κατάκτηση µιάς οµορφιάς µη- εξαρτηµένης από βιοτικούς η πρακτικούς παράγοντες αλλά αισθητικά αυθύπαρκτης και αυτόνοµης. Εδώ δεν µπορούµε να αγνοήσουµε την σηµασία του Πλάτωνα στη διαµόρφωση µιάς θεωρίας για την οµορφιά που επέδρασε αποφασιστικά στην εξέλιξη της τέχνης απο την αρχαιότητα µέχρι σήµερα. Ο Πλάτων στα έργα του (Συµπόσιο, Πολιτεία, Φαίδωνα και Φαίδρο) µιλά για την ύπαρξη µιάς οµορφιάς πρωταρχικής και ουσιαστικής. Σύµφωνα µε τον Πλάτωνα υπάρχει µία ιδανική µορφή του ωραίου σε ένα χώρο ξεχωριστό απο τον εµπειρικό κόσµο πού έχει τον ίδιο τρόπο ύπαρξης όπως τα ιδεώδη πχ η Δικαιοσύνη ή οι µαθηµατικές οντότητες πχ οι αριθµοί και η τέλεια ισότητα. Στόν Τίµαιο (47d-e) του Πλάτωνα διατυπώνεται η άποψη οτι η µουσική αρµονία µας έχει δοθεί απο τίς Μούσες σαν σύµµαχος στην προσπάθεια να επιβάλλουµε τάξη στην διαταραγµένες κινήσεις της ψυχής µας και να τίς κάνουµε να µοιάζουν στο θείο πρότυπο. Στόν διάλογο Ιων επίσης ο Πλάτων διατυπώνει την άποψη του για την δηµιουργική δύναµη του καλλιτέχνη που ορίζει σαν ανώτερη µορφή σοφίας, μια καθαρή τρέλα. Το αναµφισβήτητο χάρισµα του καλλιτέχνη (δηλ. την έµπνευση) κινεί ένα δαιµόνιο, µια θεία δύναµις και ο καλλιτέχνης δεν µπορεί να δηµιουργήσει  παρά σαν ενθουσιαστεί, πέσει σε έκσταση και χάσει το λογικό απο µέσα του. Μάλιστα ο ποιητής χαρακτηρίζεται από τον Πλάτωνα σαν πράγµα κούφον (δηλ. ελαφρό), πτηνόν (δηλ.πεταχτό) και δαιµόνιον.

Η σύγχρονη τέχνη προσπάθησε να εκφράσει ακόμη περισσότερο με τα εργαλεία της τα βαθύτερα ανθρώπινα συναισθήματα και την ατομική ψυχολογία. Ας δούμε τι γράφει παρακάτω ο μεγάλος ζωγράφος Βαν Γκόγκ σε γράμματα που έγραφε προς τον αδελφό του Θεόφιλο σχετικά με την κοσμοθεωρία των έργων του: «Προσπάθησα να εκφράσω την αγάπη δύο ερωτευµένων µε την ένωση δύο συµπληρωµατικών χρωµάτων, µε το ανακάτεµα τους και τίς αντιθέσεις τους, µε τίς µυστηριώδεις δονήσεις των συγγενικών τόνων. Να εκφράσω την σκέψη ενός µετώπου µε την ακτινοβολία ενός φωτεινού τόνου πάνω σε ένα σκοτεινό φόντο. Να εκφράσω την ελπίδα µε κάποιο αστέρι. Τήν θέρµη ενός όντος µε µία ακτινοβολία ήλιου που βασιλεύει. Βέβαια αυτό δεν είναι µία ακριβής ρεαλιστική αναπαράσταση, δεν είναι όµως κάτι που υπάρχει πραγµατικά; Θέλησα επίσης να εκφράσω µε το κόκκινο και µε το πράσινο τα τρομερά ανθρώπινα πάθη. Είναι παντού µιά µάχη και µιά αντίθεση απο διαφορετικά πράσινα και κόκκινα, στα πρόσωπα των ρεµαλιών που κοιµούνται µέσα σε μια άδεια και θλιβερή αίθουσα, βιολέ και µπλέ. Τα άσπρα ρούχα του ιδιοκτήτη που αγρυπνάει σε µιά γωνιά µέσα σ’ αυτό το καµίνι των παθών, γίνονται κίτρινα λεµονί, ανοιχτοπράσινα και φωτεινά».

* Ο Αθανάσιος Δρίτσας είναι καρδιολόγος στο Ωνάσειο, μουσικός και συγγραφέας

* H φωτ.τραβηγμένη από κινητό και ανάμεσα σε κόσμο, σε βαθμό που ήταν αδύνατον να φωτογραφήσω κανονικά( Ρ.Μ)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s