O Θανάσης Δρίτσας συνομιλεί με το ζωγράφο Ζάφο Ξαγοράρη


Tον Ζάφο Ξαγοράρη γνωρίζω εδώ και περίπου δεκαπέντε χρόνια. Τολμώ να προβώ στην διατύπωση, και νομίζω ότι θα μου το επιτρέψει ο Ζάφος, να τον χαρακτηρίσω πνευματικό μου αδελφό με την ευρύτατη έννοια του όρου. Αυτό γιατί γνώρισα τον Ζάφο μέσα από μια εξαιρετικά ιδιαίτερη και σημαντική σχέση για εμένα με τον πατέρα του, τον αείμνηστο καθηγητή Παντελή Ξαγοράρη, ζωγράφο, μαθηματικό και καθηγητή του τμήματος Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.

Είχα κάποια στιγμή δεχθεί την μεγάλη τιμή να με χαρακτηρίσει ο σπουδαίος αυτός άνθρωπος «πνευματικό του παιδί» και έτσι κατά προέκταση θεώρησα και εγώ ότι με τον Ζάφο Ξαγοράρη, γιο του Παντελή, τελικά μας δένει κάποιου είδους πνευματική συγγένεια.

Στον Παντελή Ξαγοράρη οφείλω το προσωπικό μου ταξίδι στον χώρο των μαθηματικών της τέχνης και ο Παντελής υπήρξε ένας αστείρευτος ποταμός γνώσης και εμπειρίας σε οτιδήποτε αφορούσε την εισαγωγή μαθηματικών στοιχείων και δομών στη σύνθεση εικαστικών έργων. Θα μου μείνουν αξέχαστες οι πολύωρες συναντήσεις μας στο καφέ του Ξενοδοχείου Πεντελικόν στην Κηφισιά, εκεί ο μοναδικός Παντελής Ξαγοράρης απαντούσε εκτενέστατα σε κάθε αισθητικής φύσης  ερώτημα μου, σχεδιάζοντας παράλληλα ακατάπαυστα γεωμετρικά σχήματα ή γράφοντας μαθηματικές φόρμουλες σε ότι χαρτικό υλικό υπήρχε διαθέσιμο στο καφέ Πεντελικόν-ακόμη και σε χαρτοπετσέτες. Κρατώ ακόμη με ιερότητα κάποιο από αυτό το σπάνιο εικαστικό υλικό που γεννήθηκε στο καφέ Πεντελικόν, τις μοναδικές αυτές χαρτοπετσέτες με τις γεωμετρικές αναπαραστάσεις και τις χειρόγραφες μαθηματικές εξισώσεις του Παντελή Ξαγοράρη, υλικό πλέον με μεγάλη ιστορική αξία διότι ο Παντελής Ξαγοράρης δεν είναι πια μαζί μας εδώ και πολλά χρόνια.

(«Tide Bell», Bienal Fin del Mundo, Ushuaia, 2007, έργο Ζάφου Ξαγοράρη, διακρίνεται και ο ζωγράφος.)

Γνώρισα τον Ζάφο (που πατέρας του ήταν ο προαναφερθείς Παντελής Ξαγοράρης και μητέρα του ήταν η Μπία Ντάβου μια άλλη μεγάλη προσωπικότητα του εικαστικού χώρου) σε μια δύσκολη περίοδο για εκείνον λόγω ταλαιπωρίας τότε με σοβαρά προβλήματα της υγείας των γονιών του και αντιλήφθηκα αμέσως ότι ήταν άνθρωπος  ουσιαστικά ευγενής, σεμνός, χαμογελαστός, ανοιχτός στο να μιλήσει για ζητήματα της τέχνης  και του εικαστικού του προσανατολισμού. Δεν είχα έρθει τότε ακόμη σε επαφή με το έργο του Ζάφου αλλά από τα λεγόμενα του πατέρα του, αυστηρού και αδέκαστου πάντα στην κρίση του, κατάλαβα ότι ο Ζάφος ήταν πραγματικά ένας εξαιρετικά ταλαντούχος νέος ζωγράφος και ότι έχει πάρα πολλά πράγματα να πεί μέσα από την τέχνη του.

Η πορεία του Ζάφου Ξαγοράρη στη συνέχεια τον ανέδειξε σε έναν από τους πιο ξεχωριστούς σήμερα εικαστικούς καλλιτέχνες. Η «αδελφική» μου σχέση μαζί του, με βάση όσα εξήγησα ήδη στην αρχή του κειμένου μου, δεν δημιούργησε καμμία δυσκολία στο να έρθω σε επαφή με τον Ζάφο Ξαγοράρη και να συζητήσω μαζί του πολλά ζητήματα, για τα προβλήματα του διαλόγου τέχνης-κοινωνίας, για την σύγχρονη εικαστική δημιουργία, για το καλλιτεχνικό του έργο αλλά και το έργο του ως καθηγητή στη Σχολή Καλών Τεχνών.

ne of the paintings of the exhibition «Periscopes», Epikentro Gallery, 1998)

Θανάσης Δρίτσας: Πότε ξεκαθάρισες μέσα σου ότι θέλεις να γίνεις ζωγράφος και πόσο καθοριστικό ήταν, αν έπαιξε κάποιο ρόλο, το οικογενειακό περιβάλλον;

Ζάφος Ξαγοράρης: Σε μια ηλικία κοντά στην εφηβεία συγκεκριμένα βιβλία, και σε μικρότερο βαθμό έργα άλλων καλλιτεχνικών περιοχών, με συγκινούσαν τόσο πολύ ώστε να συνειδητοποιώ ότι υπάρχω (κάτι ανάλογο έχω δει και σε πολλές άλλες περιπτώσεις φίλων ή μαθητών μου). Αν και σταμάτησα τις σπουδές μου στην Αρχιτεκτονική του Μετσοβίου για να πάω στην Σχολή Καλών Τεχνών, η απόφαση για το τι ακριβώς είναι αυτό που κάνω είναι σύνθετη και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με διαφορετικές απόπειρες προσέγγισης του καλλιτεχνικού μου πεδίου έρευνας από διάφορες περιοχές. Πάντως αυτό που λέω ότι είμαι είναι ζωγράφος γιατί ακούγεται πιο απλό. Η Μπία Ντάβου και ο Παντελής Ξαγοράρης, πέραν όλων των άλλων, με βόηθησαν να αντιμετωπίσω τον ευρύτερο καλλιτεχνικό χώρο σαν κάτι οικείο, φυσικό και δεδομένο.

 Θανάσης Δρίτσας: Φαίνεται ότι η ιδέα της πρωτοπορίας (και το ερώτημα της νεωτερικότητας) απασχόλησε τους καλλιτέχνες από τον 19ο-20ο αιώνα και μετά, ενώ δεν απασχολούσε τόσο πολύ πχ τους μεγάλους δάσκαλους της αναγέννησης ή γενικά τους ζωγράφους πριν από τον 19ο αιώνα. Συχνά η ανάγκη για νεωτερικότητα οδηγεί στην απλή πρόκληση του κοινού και τίποτα παραπάνω ίσως, μήπως όλη αυτή η ιστορία συνδέεται και με την άνθηση των αγορών της σύγχρονης τέχνης;

Ζάφος Ξαγοράρης: Θα έλεγα μάλλον το αντίθετο. Σε σχέση με την πρωτοπορία έχω μια συγκεκριμένη θέση που αφορά την συμπόρευση της με όλα τα κοινωνικά κινήματα των περιόδων που ανέφερες. Στο βαθμό που τα αιτήματα αυτά παραμένουν ζωντανά  το ίδιο παραμένει και το πρωτοποριακό καλλιτεχνικό αίτημα που επιχειρεί να μας κάνει να ξαναδούμε την πραγματικότητα με άλλο τρόπο, αμφισβητώντας τους αυτονόητους ή ανώδυνους τρόπους παρουσίας της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Όσο για την εμπορική διάσταση και τις δυνατότητες αγοραπωλησίας σύγχρονων ή παλαιότερων ζωγραφικών έργων, την αγορά του βιβλίου, την μουσική βιομηχανία, κλπ. δεν νομίζω ότι είμαι έτοιμος να σου απαντήσω.

 Θανάσης Δρίτσας: Εσύ ταξινομείς τον εαυτό σου σε κάποια συγκεκριμένη σχολή σκέψης ή το ερώτημα αυτό δεν σε απασχολεί ιδιαίτερα; Αν σου ζητούσα να περιγράψεις με λίγα λόγια τι είδους ζωγραφική/εικαστική δημιουργία κάνεις τι θα απαντούσες;

Ζάφος Ξαγοράρης: Θα έλεγα ότι τις περισσότερες φορές σχεδιάζω και υλοποιώ ηχητικές ή άλλες εγκαταστάσεις και δράσεις στον δημόσιο χώρο. Η πορεία μου αυτή είναι σίγουρα παράλληλη με πολλών άλλων καλλιτεχνών άλλα μια ιστορική ταξινόμηση είναι μάλλον πρόωρη.

 Θανάσης Δρίτσας: Παρουσιάζεις αρκετά την καλλιτεχνική σου εργασία και σε πολλές άλλες χώρες εκτός από την Ελλάδα, πως νοιώθεις για αυτό και θα ήθελα να μου πεις τι διαφορές υπάρχουν μεταξύ του ελλαδικού κοινού και του κοινού του εξωτερικού όσον αφορά την αντιμετώπιση του έργου σου;

Ζάφος Ξαγοράρης: Καθώς επιχειρώ οι εγκαταστάσεις μου να είναι σχετικές με τους διάφορους τόπους, τους ανθρώπους που τους κατοικούν και τις σχέσεις τους με την ιστορία, τα νομικά πλαίσια ή άλλες πτυχές τους, είναι για μένα σημαντικό να έχω την δυνατότητα να ταξιδεύω και να σχεδιάζω εφαρμογές για πολλές και διαφορετικές συνθήκες. Η περιορισμένη και ολιγόχρονη παρουσία σχετικών θεσμών καθώς και η βεβαιότητα μιας άνισης σύγκρισης μεταξύ της αρχαιότητας και της σύγχρονης τέχνης, κατατάσσει το ελληνικό κοινό ανάμεσα στα λιγότερα ανεκτικά σε νέες καλλιτεχνικές απόπειρες.

 Θανάσης Δρίτσας: Σε απασχόλησε η ιδέα της ελληνικότητας στην τέχνη σου ή θεωρείς ότι το ερώτημα δεν έχει σημασία για εσένα; Υπάρχει τελικά ελληνική τέχνη σήμερα και από ποιους καλλιτέχνες εκφράζεται;

Ζάφος Ξαγοράρης: Το ερώτημα αυτό απασχόλησε ιδιαίτερα τους καλλιτέχνες και θεωρητικούς περασμένων δεκαετιών και φυσικά όχι μόνο στην Ελλάδα. Στην Αμερική ολόκληρες συζητήσεις αφορούσαν την ιδιαιτερότητα κινημάτων προκειμένου να ιδιοποιηθούν καλλιτεχνικές περιοχές, κλπ. Σήμερα υπάρχουν μεμονωμένοι καλλιτέχνες ή καλλιτεχνικές ομάδες (όπως η ομάδα Φιλοπάππου για να αναφέρω ένα παράδειγμα) οι οποίες δουλεύουν με τοπικές συνθήκες , κοινότητες και δεδομένα προκειμένου να αναφερθούν σε κάτι ευρύτερο το οποίο μπορεί να ενδιαφέρει πολλούς απομακρυσμένους αποδέκτες.

 Θανάσης Δρίτσας: Εχουν ευκαιρίες για προβολή σήμερα τα έργα σημαντικών ελλήνων καλλιτεχνών σε παγκόσμιο επίπεδο ή η ελληνική τέχνη έχει πολύ κακό marketing?

Ζάφος Ξαγοράρης: Δεν είμαι καθόλου σίγουρος για το marketing (το μόνο που φαντάζομαι είναι ότι είναι δύσκολο να διατηρηθούν οι τιμές των ελλήνων καλλιτεχνών) πάντως οι δυνατότητες προβολής είναι σε κάθε περίπτωση διευρυμένες λόγω των αυξημένων επιλογών επικοινωνίας, ενημέρωσης και δικτύωσης.

 Θανάσης Δρίτσας: θα ήθελα να μας μιλήσεις για το κομμάτι του έργου σου το διαδραστικό (κατασκευές χώρου, video) σε σχέση με το έργο σου της επιφάνειας (των δύο διαστάσεων), αρέσουν περισσότερο στο κοινό σήμερα οι εκθέσεις που περιλαμβάνουν video ή διαδραστικές κατασκευές; Μήπως επειδή κυρίως το νεανικό κοινό έχει καλύτερη επαφή με την τεχνολογία; Επίσης φαίνεται ότι οι γνώσεις σήμερα του μέσου νέου 18-25 ετών γύρω από την ιστορία ή την τέχνη της ζωγραφικής τείνουν στο μηδέν, είναι περισσότερο πιθανό να σου πουν ότι ο Michelangelo είναι μάρκα κινητού τηλεφώνου παρά μεγάλος ζωγράφος. Πως περιμένουμε αυτού του είδους το κοινό να έχει ουσιαστικό διάλογο με ένα έργο τέχνης;

Ζάφος Ξαγοράρης: Θα προτιμούσα να απαντήσω στο ερώτημά σου με το κοινό αίτημα πολλών από τους διδάσκοντες στην Α.Σ.Κ.Τ., στα άλλα καλλιτεχνικά τμήματα της χώρας μας και στις διάφορες αρχιτεκτονικές σχολές: Διδασκαλία του μαθήματος Ιστορίας της Τέχνης στο Γυμνάσιο και τα Λύκειο.

 Θανάσης Δρίτσας: Η διδασκαλία στη Σχολή Καλών Τεχνών σε έχει βοηθήσει στο ίδιο το έργο σου ή αποτελεί απλά βιοποριστικό μέσο; Πριν από λίγο καιρό μιλούσα με έναν άλλο σημαντικό καλλιτέχνη που μου είπε ότι δίδασκε πάρα πολύ καιρό ζωγραφική και το έκανε σωστά αλλά κάποια στιγμή είπε: τέλος, θα είμαι ή παπάς ή ζευγάς και αποφάσισε να αφιερωθεί αποκλειστικά στο έργο του, πως το σχολιάζεις αυτό εσύ;

Ζάφος Ξαγοράρης: Ο συγκεκριμένος «ζευγάς – ζευγάς» καλλιτέχνης αναφέρεται μάλλον σε μια παλιά εικόνα του δημιουργού ο οποίος χρειάζεται περισσότερες ώρες αφιερωμένες στην χειροτεχνία και λιγότερες στην σκέψη την συνεργασία ή την έρευνα. Οι περισσότεροι σημαντικοί σύγχρονοι εικαστικοί καλλιτέχνες ή αρχιτέκτονες, κάτι το οποίο ισχύει και στις επιστήμες, διδάσκουν σε κάποιο πανεπιστήμιο ή άλλο ίδρυμα, δίνουν διαλέξεις , πραγματοποιούν επιτόπια εργαστήρια, κλπ.

Θανάσης Δρίτσας: Εχει σήμερα η τέχνη ζωντανό διάλογο με την κοινωνία ή παραμένει ένα μουσειακό είδος κυρίως;

Ζάφος Ξαγοράρης: Σε πολλές περιπτώσεις η τέχνη δοκιμάζει να λειτουργήσει σαν ένας μηχανισμός, ένα βήμα που θα επιτρέψει να ακουστεί η φωνή όσων δεν ακούγονται (για παράδειγμα οι ταινίες της Εύας Στεφανή). Θα ήταν βέβαια αστείο να μιλάμε αρνητικά για τον μουσειακό χαρακτήρα ενός έργου σε μια πόλη σαν την Αθήνα που περιμένουμε ακόμα να εγκαινιάσουμε το νέο κτίριο του μουσείου σύγχρονης τέχνης. Τα μουσεία νομίζω ότι σε κάθε περίπτωση μπορούν να συμβάλλουν στην ύπαρξη και την ανανέωση ενός τέτοιου ζωντανού διαλόγου (παράδειγμα οι ανοιχτές προβολές από το ΕΜΣΤ στο αμαξοστάσιο του Ρουφ)

 Θανάσης Δρίτσας: Σε αυτές τις φοβερές εποχές της κοινωνικής και οικονομικής εξαθλίωσης (που μάλλον αφορά όλη την Ευρώπη αλλά η χώρα μας το έχει νοιώσει στο πετσί της)  πως και πόσο ή τέχνη μπορεί να βοηθήσει τον πεινασμένο, τον σκουπιδοφάγο, τον άνεργο, τον εξαθλιωμένο άνθρωπο;

Ζάφος Ξαγοράρης: Το ερώτημα αυτό υποθέτω απασχολεί οποιονδήποτε καλλιτέχνη. Νομίζω μια απάντηση μπορεί να δοθεί με την εκ νέου σύμπραξη καλλιτεχνικών και κοινωνικών πρωτοβουλιών και την αυτόνομη οργάνωση σε τοπικό αρχικά και στη συνέχεια ευρύτερο επίπεδο. Σε ευχαριστώ πολύ για τις ενδιαφέρουσες ερωτήσεις σου και ελπίζω να συνεχίσουμε την συζήτησή μας στο άμεσο μέλλον,

(Moving Bell Towers», installation, Dispari e Dispari, Reggio Emilia, 2012) 

(Σύντομο βιογραφικό του Ζάφου Ξαγοράρη): Ο Ζάφος Ξαγοράρης (Αθήνα, 1963) σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασσαχουσέττης. Το θέμα της Διδακτορικής του Διατριβής, η οποία αποκτήθηκε από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ήταν η κατασκευή των θαυμάτων από τον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα. Εκτός από σχέδια δύο διαστάσεων το καλλιτεχνικό του έργο περιλαμβάνει ηχητικές εγκαταστάσεις και δράσεις στον δημόσια χώρο. Έχει συμμετάσχει σε εκθέσεις όπως: “Sotto Quale Cielo”, Μουσείο Riso, Παλέρμο, 2011, Manifesta 7, 2008, Μπιενάλε της Θεσσαλονίκης, 2007, Bienal fin del Mundo, 2007, Sao Paulo Bienal, 2006 και άλλες. Υπήρξε ένας από τους επιμελητές του ελληνικού περιπτέρου στην Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής της Βενετίας, 2004 και της 2η Μπιενάλε της Αθήνας, 2009. Είναι Αναπληρωτής Καθηγητής στην Α.Σ.Κ.Τ. ενώ έχει υπάρξει προσκεκλημένος ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Columbia της Νέας Υόρκης και στο Πανεπιστήμιο του Sassari στην Σαρδηνία, ενώ έχει κληθεί να παρουσιάσει την δουλειά του σε Πανεπιστήμια όπως το IUAV της Βενετίας, το School of Visual Arts της Νέας Υόρκης, την Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου, την Ακαδημία Καλών Τεχνών του Παλέρμο, το Πανεπιστήμιο του Ιλλινόις στο Σικάγο και άλλα, www.zafosxagoraris.net

*Ο Θανάσης Δρίτσας είναι καρδιολόγος στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, συνθέτης και συγγραφέας

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: