Η Ιστορία και οι ανατροπές


Της Ριτσας Μασουρα 07.09.2008 Kathimerini

Η Ιστορία δεν επιδέχεται σταθερές. Δεν επιτρέπει προβλέψεις. Αν κάτι την ελκύει, είναι η αβεβαιότητα της ανθρώπινης πορείας, πάνω στην οποία μπορεί να δουλεύει ακατάπαυστα, χωρίς παρεμβάσεις και χωρίς την έξωθεν καλή μαρτυρία. Φυσικά δεν είναι αυτή που διαμορφώνει τα γεγονότα. Οι αποφάσεις και οι πράξεις των ανθρώπων τα διαμορφώνουν. Τα καταγράφει όμως κι όταν ο μελλοντικός μελετητής προστρέχει στα κιτάπια της, διαπιστώνει ότι ελάχιστα απ’ όσα οι πολιτικοί ή οι διανοούμενοι της εποχής σκέπτονταν, πραγματοποιήθηκαν.

Ενα μάλλον χιλιοειπωμένο παράδειγμα θα αναφέρω, εκεί στο τέλος του 20ού αιώνα. Κεντρικό πρόσωπο, ο καθηγητής του ΜΙΤ Φράνσις Φουκουγιάμα. Ενθουσιασμένος τότε με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης και τη συντριβή του υπαρκτού σοσιαλισμού, βιάστηκε να αναφερθεί στο Τέλος της Ιστορίας. Προφανώς τη δεδομένη χρονική στιγμή είχε δίκιο. Η δημοκρατία και η ελεύθερη αγορά είχαν αναδειχθεί νικήτριες στην τιτάνια αντιπαράθεση των πρωταγωνιστών του Ψυχρού Πολέμου. Ομως στη συνέχεια, η ίδια η Ιστορία τον διέψευσε πανηγυρικά και σήμερα, εν έτει 2008, δεδομένες ιδεολογίες εν μέρει αναθεωρούνται, δεδομένες ιδεοληψίες εν μέρει ανατρέπονται, και ένα μεγάλο κομμάτι της οικουμένης προετοιμάζεται για την καινούργια εποχή. Ποια θα είναι τα χαρακτηριστικά της; Μα οι προφήτες (σύγχρονοι διανοούμενοι λέγονται) κλείστηκαν στο καβούκι τους και οι Ιούδες (οι παρατρεχάμενοί τους) δεν καταδέχονται να προδώσουν για μια χούφτα αργύρια και μόνο. Γι’ αυτό, ας αυτοσχεδιάσουμε.

Οποιοσδήποτε λογικός άνθρωπος της Δύσης θα υπέθετε ότι η πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989 δεν θα σηματοδοτούσε μόνο την αποτυχία ενός πολιτικού συστήματος. Αντίθετα, θα συνέτεινε στη διάχυση των δυτικών αρχών περί δημοκρατίας και ελεύθερης αγοράς σε κράτη που ώς εκείνη τη στιγμή βίωναν τον ολοκληρωτισμό. Ως ένα βαθμό οι δημοκρατικές ιδέες, ακόμη και με το κοστουμάκι των Starbucks ή των MacDonald’s, κατάφεραν να διεισδύσουν σε πολλές χώρες, κυρίως ασιατικές, αλλά αν δούμε προσεκτικά τους χάρτες, τα αποτελέσματα δεν είναι εντυπωσιακά. Πολλοί μάλιστα διαμαρτύρονται, λέγοντας ότι περιμέναμε νέα δημοκρατικά καθεστώτα και είδαμε νέα αυταρχικά καθεστώτα.

Η Εποχή του Ολοκληρωτισμού; Λέτε; Ο όρος χρησιμοποιήθηκε πρόσφατα από τους Financial Times. Δεν ξέρω όμως αν ευσταθεί ένας τέτοιος τίτλος, ή απλώς βιώνουμε μια μεταβατική, στρεβλωτική ίσως περίοδο. Τα παραδείγματα βεβαίως υπάρχουν. Είναι η Ρωσία, είναι η Κίνα, είναι οι πάμπλουτες αραβικές χώρες, κυρίως τα αραβικά εμιράτα, πολλές από τις χώρες της νοτιοανατολικής Ασίας, του Ισημερινού, της Αφρικής… Ολες μ’ ένα κοινό χαρακτηριστικό: την παντοκρατορία του ενός κόμματος.

Ο ολοκληρωτισμός, λοιπόν, ξαναγίνεται κάτι σαν μόδα, φετίχ. Παλιότερα ξέραμε ότι ο φασισμός και ο κομμουνισμός ήταν οι δύο αντίπαλοι πόλοι του ολοκληρωτισμού. Πόλοι, οι οποίοι κάποια στιγμή συνέκλιναν, για να γραφτεί και από τούτη εδώ την εφημερίδα η φράση «σύγκλιση των άκρων». Σήμερα, έχω την αίσθηση πως πρέπει να προσθέσουμε και τον θρησκευτικό ολοκληρωτισμό του Ισλάμ, αν και οι πολέμιοι αυτής της εννοιολογικής διεύρυνσης διατείνονται ότι θωρούμε το θέμα μόνο από τη δυτική σκοπιά. Τι λέει, όμως η Χάνα Αρεντ για τον ολοκληρωτισμό; Συγγραφέας του βιβλίου «Το Ολοκληρωτικό Σύστημα» (εκδόσεις Ευρύαλος), η Αρεντ ορίζει τον ολοκληρωτισμό ως ριζική καταστολή της πολιτικής και περιφρόνηση εκ μέρους της εξουσίας των ατομικών δικαιωμάτων του πολίτη (περιφρόνηση των ατομικών δικαιωμάτων, όμως, ζήσαμε και στην Μπουσική εποχή μετά την 11η Σεπτεμβρίου). Οταν μιλάμε, λέει η Αρεντ, για ολοκληρωτικά καθεστώτα αναφερόμαστε στη μαζική πειθαρχία των υπηκόων μιας χώρας και στη δημιουργία μηχανισμού κρατικής και λαϊκής συναίνεσης, η οποία συνοδεύεται από βία… Η Χάνα Αρεντ προσπάθησε να εξηγήσει τον ναζισμό και να τον τοποθετήσει στο χρονικό πλαίσιο της εποχής του. Και αποτελεί ειρωνεία της τύχης το γεγονός ότι ερωτεύτηκε σφόδρα τον Χαϊντέγκερ, τον σπουδαίο Γερμανό φιλόσοφο του 20ού αιώνα, μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος του Χίτλερ, από το οποίο δεν αποχώρησε ποτέ.

Σ’ αυτό το σημείο αξίζει μια ερώτηση: Γιατί πολλοί από τους διανοούμενους μιας άλλης εποχής συνέπλευσαν με τα ολοκληρωτικά καθεστώτα; Δεν ήταν μόνον ο Χαϊντέγκερ ή ο Γιούνγκερ, αλλά και ο Εζρα Πάουντ και ο Σαρτρ, ο τελευταίος παρέμεινε οπαδός του σοβιετικού ολοκληρωτισμού. Η τάση αυτή ακόμη και τώρα προκαλεί λεκτικές αντιπαραθέσεις, αλλά και δημόσιες συζητήσεις, σαν αυτές του Αμερικανού ιστορικού Ρίτσαρντ Γουόλιν («Η Γοητεία του Ανορθολογισμού, Το ειδύλλιο της Διανόησης με τον Φασισμό», Πόλις, 2006). Ηταν η σαγήνη, τόσο με την ερωτική και αισθησιακή έννοια, όσο και με τη θρησκευτική αυτή που έκανε τον Χίτλερ ελκυστικό απέναντι στους Γερμανούς πολίτες και κατ’ επέκτασιν στους φιλοσόφους, λέει σε συνέντευξή του στο περιοδικό «L’ Espresso» ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ραλφ Νταρεντόρφ («Ελευθεροτυπία»). Η σαγήνη, λοιπόν. Κάτι έξω από τον πολιτικό ορθολογισμό, πέρα από την καρτεσιανή λογική. Κάτι που σχετίζεται με το θυμικό του ανθρώπου, που μπορεί να είναι μικρό στην αρχή, αμελητέο συναίσθημα, αλλά κάτω από προϋποθέσεις να γιγαντώνεται αίφνης και, ω του θαύματος, να γίνεται έναυσμα για τη δημιουργία ολοκληρωτικού καθεστώτος.

Υπερβολικά τα ακούω όλα αυτά. Αλλά είναι προφανές ότι εμείς οι άνθρωποι της Δύσης βιώνουμε ένα τεράστιο ιδεολογικό κενό. Μιλάμε για δημοκρατία και αμφιβάλλω αν εννοούμε κάποια παραλλαγή της δημοκρατίας του Περικλή, αν συνυπολογίζουμε κάποιες από τις θέσεις του Αριστοτέλη. Η δημοκρατία, δεδομένη πια στη ζωή μας, τείνει να ταυτιστεί με την κακώς νοούμενη ελευθερία και τον καταναλωτισμό. Δεν αποτελεί πια εργαστήρι, δεν είναι το αγαπημένο θερμοκήπιο με τα μικροσκοπικά φυτά που περιμένουν να μεγαλώσουν. Η δυτική δημοκρατία διανύει περίοδο απίσχνανσης και δεν μένει τίποτ’ άλλο από να αναγεννηθεί μέσα από την παιδεία και τον πολιτισμό. Αυτό είναι το καινούργιο που περιμένουμε και που ενδεχομένως κάποια στιγμή να εξελιχθεί σε ουσιώδες μήνυμα προς τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Αυτά που διαθέτουν χρήμα, όπλα και πειθαρχημένους υπηκόους, όχι όμως την πεμπτουσία της δημοκρατίας που είναι ο σεβασμός του ανθρώπου προς τον άνθρωπο. Και κάτι ακόμη: Οι δημοκρατίες έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα να αποφεύγουν καταστροφικά λάθη και διαθέτουν μεγαλύτερες επουλωτικές δυνάμεις ύστερα από δύσκολους καιρούς. Στα αυταρχικά καθεστώτα η αρχή του ενός ανδρός δεν έχει μεσοδιαστήματα σωτηρίας.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.

Fire Fighting Greece

Φωτιά Τώρα – Πυρκαγιές σε εξέλιξη

Art Point View

Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο

SENTENTIAE ANTIQUAE

ΕΥΔΟΞΑ ΑΓΝΩΣΤΑ ΚΑΤΑΓΕΛΑΣΤΑ

ΕfiSoul63

γιατί .... ακόμα και "η μάσκα, αν δεν κρύβει πίσω της ψυχή, δεν κάνει ούτε για μάσκα"

Πρόσωπα - Ρίτσα Μασούρα

Το μόνο που θέλω να πω αστράφτει απρόσιτο .Tomas Transtromer

Αρέσει σε %d bloggers:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close